زمانی که به پرتغال نقل مکان کردم با مفهوم سَئودآد آشنا شدم. اما قبل از آنکه این واژه را بفهمم، صدایش را شنیدم. در کافه‌های کوچک لیسبون، در کوچه‌های باریک و سنگ‌فرش‌شده، جایی که نور زرد چراغ‌ها روی دیوارهای قدیمی می‌لغزد، فادو نواخته می‌شد. صدایی که نه صرفا موسیقی بود و نه صرفا روایت. چیزی میان این دو، و فراتر از هر دو.

وقتی فادو آغاز می‌شد، چیزی درونم چنگ می‌زد. نه یک احساس مشخص، نه غم، نه شادی. چیزی عمیق‌تر، چیزی که انگار از جایی قدیمی‌تر از خودم می‌آمد. ملودی‌ها آرام بالا می‌آمدند، می‌لرزیدند، و بعد در صدای خواننده فرو می‌ریختند. و در همان لحظه، اشک‌ها بی‌اختیار جاری می‌شدند. بدون دلیل روشن، بدون روایت مشخص. انگار بدنم چیزی را می‌فهمید که ذهنم هنوز به آن نرسیده بود.

آن زمان فکر می‌کردم این تجربه متعلق به آن‌هاست. به دریاهایشان، به وداع‌های طولانی، به تاریخی که در صداها رسوب کرده است. فکر نمی‌کردم روزی همان حس، اما با شدتی خشن‌تر و بی‌واسطه‌تر، در درون خودم شکل بگیرد. نه در یک کافه، نه با موسیقی، بلکه در میان صداهایی که بدن را می‌شکافند.

آنچه این روزها در ایران جریان دارد، چیزی است که از بیرون اغلب به‌صورت تناقض دیده می‌شود. رقصیدن بر مزار، خندیدن در دل سوگ، پایکوبی در خیابان در همان لحظه‌ای که صدای انفجار هنوز در هوا باقی مانده است. اما از درون، این‌ها تناقض نیستند. این‌ها تنها راهی هستند که بدن برای از هم نپاشیدن پیدا می‌کند.

با هر موشک، فقط ساختمانی فرو نمی‌ریزد. چیزی درون من هم فرو می‌ریزد. نه به‌صورت استعاره، بلکه واقعی، فیزیکی. انگار حافظه ترک برمی‌دارد. انگار بخشی از گذشته، از صداها، از خنده‌ها، از لحظه‌هایی که دیگر هرگز تکرار نخواهند شد، از درون کنده می‌شود. هر انفجار فقط یک صدا نیست، بلکه شکافی است در زمان. قبل و بعد را از هم جدا می‌کند. تو دیگر همان آدم چند دقیقه قبل نیستی.

و وقتی نام‌ها می‌آیند، وقتی می‌فهمی کسانی که کشته شده‌اند «دیگری» نیستند، بلکه امتداد خودت هستند، مرگ از یک خبر خارج می‌شود. دیگر نمی‌گویی آن‌ها مردند. چیزی درونت خاموش می‌شود. انگار هر اسم، یک نقطه‌ی خاموشی درون بدن ایجاد می‌کند. یک قطع شدن ناگهانی. یک افت. یک خلأ که هیچ چیز بلافاصله آن را پر نمی‌کند.

در همان لحظه، یک حرکت متضاد هم شکل می‌گیرد. چیزی که اگر از بیرون دیده شود شاید بی‌رحم یا غیرقابل‌درک به نظر برسد. در دل همین سوگ، در دل همین از دست دادن، نوعی ایستادن به‌وجود می‌آید. نه از جنس امیدهای ساده، نه از جنس خوش‌بینی. چیزی سخت‌تر، خشن‌تر، که از دل همان مرگ تغذیه می‌کند. انگار هم‌زمان داری فرو می‌ریزی و خودت را نگه می‌داری. هم‌زمان عزاداری می‌کنی و حرکت می‌کنی. هم‌زمان چیزی را از دست می‌دهی و چیزی را در خودت سفت‌تر می‌کنی.

و در میان همین فروپاشی، چیزی قدیمی‌تر از همه‌چیز دوباره سر برمی‌آورد. نوروز. این کهن‌ترین ضربان زمان در زندگی ایرانیان، سال‌ها بود که برای جهان بیرون به حاشیه رفته بود، گویی در لایه‌های تاریخ دفن شده، در میان تقویم‌هایی که دیگر به آن توجهی نمی‌کردند. اما اکنون، نه از دل آرامش، بلکه از دل خاک و خون، دوباره جوانه زده است.

در میان آوار، در میان خانه‌هایی که دیگر دیوار ندارند، در میان صداهایی که هنوز در هوا می‌پیچند، مردمی هستند که جارو به دست می‌گیرند، گرد و غبار را کنار می‌زنند، خرید نوروز می‌کنند، سفره هفت‌سین می‌چینند، به دیدار یکدیگر می‌روند. شبکه‌های خبری با شگفتی از آن می‌گویند، از مردمی که زیر بار غم و ویرانی، هنوز به استقبال سال نو می‌روند. اما آنچه دیده نمی‌شود، این است که این فقط یک رسم نیست. این ایستادن در برابر فروپاشی است. این پافشاری بر زندگی است، آن هم در لحظه‌ای که مرگ از همیشه نزدیک‌تر است.

سال‌ها پیش واژه‌ای را در ادبیات خوانده بودیم که از کنارش گذشته بودیم بی‌آنکه بفهمیم. فکر می‌کردیم فقط نام یک سوگواری است، یک روایت، یک آیین. ما این واژه را خوانده بودیم، اما نفهمیده بودیم. چون فهمیدن آن نیاز به تجربه‌ای دارد که نمی‌شود از بیرون به آن رسید. اکنون دیگر فقط آن را نمی‌فهمیم، بلکه آن را زندگی می‌کنیم. در خیابان‌ها، در صداها، در بدن‌هایی که با وجود خستگی و سوگ هنوز حرکت می‌کنند.

این حس فقط سوگ نیست. جایی است که سوگ متوقف نمی‌شود، به حرکت تبدیل می‌شود. جایی که اشک به رقص می‌رسد و رقص به ایستادن. جایی که فقدان، به نیرویی برای ادامه دادن تبدیل می‌شود.

برای دیگران شاید این صحنه‌ها غیرقابل درک باشد. اما برای ما، این تناقض نیست. این همان سازوکاری است که اجازه می‌دهد هنوز ایستاده بمانیم.

نامش را از قبل داشته‌ایم. فقط زندگی اش نکرده بودیم: سووَشون1.

در چهار دهه‌ی گذشته، «امنیت» به یکی از پرهزینه‌ترین و پرکاربردترین واژه‌های سیاست در ایران بدل شده است. از پوشش و استخدام تا سفر، رسانه و اندیشه، همه‌چیز در چارچوب یک الگوی امنیتی تعریف شده است. اما پرسش اصلی این نیست که ایران تا چه حد امنیتی شده است، بلکه این است که این حجم از امنیت‌سازی چه نسبتی با خودِ امنیت دارد.

در این سال‌ها، یک معماری دائمی کنترل بر کل جامعه حاکم بوده است. از ساده‌ترین انتخاب‌های فردی تا مسیرهای شغلی و اجتماعی، همگی زیر نگاه نیروهای امنیتی تعریف شده‌اند. ایست‌های بازرسی، نظارت دائمی، محدودیت رسانه، فیلترینگ٬ زندانی یا حذف سازمان‌یافته‌ی دگراندیشان و کنترل رفت‌وآمد خارجی‌ها، نه به‌عنوان سیاست‌های مقطعی، بلکه به‌عنوان سازوکارهای پایدار حکمرانی عمل کرده‌اند. در این معماری، امنیت نه به‌معنای کاهش خطر، بلکه به‌معنای افزایش نظارت تعریف شد؛ جامعه به میدان رصد دائمی بدل شد و شهروند به سوژه‌ای که همواره باید اثبات کند خطرناک نیست.

اما نتیجه‌ی این پروژه چه بود؟ اگر منطق امنیتی کارکرد داشت، باید دست‌کم یکی از دو نشانه را می‌دیدیم: یا کاهش میل به خروج از کشور، یا افزایش احساس امنیت در لحظه‌های بحران. آنچه رخ‌داده است خلاف این را نشان می‌دهد. بیش از ده درصد از جمعیت ایران در چهار دهه‌ی اخیر مهاجرت کرده‌اند؛ پدیده‌ای که در هیچ نظام امنی به این مقیاس دیده نمی‌شود. کشوری که از مرزهایش به‌شکل نمادین محافظت شده، اما شهروندانش به‌صورت جمعی آن را ترک می‌کنند، نشانه‌ی شکست یک پروژه است، نه موفقیت آن.

رخدادهای سال‌های اخیر این تناقض را عریان‌تر کرد. جنگ دوازده‌روزه و اعتراضات ۱۴۰۴ نشان داد که امنیتی که جمهوری اسلامی هزینه‌ی عظیمی برای آن پرداخت کرده و آن را شعار محوری خود ساخته، بیش از آنکه واقعیت باشد، یک توهم نهادی بوده است. نفوذ از آسمان، نفوذ از درون، فروپاشی شبکه‌های هم‌پیمانی و ناتوانی در پیش‌بینی و پیشگیری، همگی نشان دادند که سازوکار امنیتی نه تنها جامعه را امن نکرده، بلکه خودِ ساختار قدرت را نیز به‌شدت آسیب‌پذیر ساخته است.

آنچه در این تجربه‌ی تاریخی اهمیت دارد، صرفاً ناکامی یک نظام سیاسی نیست. مسئله‌ی عمیق‌تر این است که وقتی امنیت به ایدئولوژی بدل می‌شود، به‌تدریج از هدف به ابزار تغییر ماهیت می‌دهد. امنیت دیگر برای کاهش خطر به کار نمی‌رود، بلکه برای تثبیت نظم، سرکوب اختلاف و مهندسی جامعه استفاده می‌شود. در چنین وضعیتی، هرچه فشار برای امنیت بیشتر می‌شود، ناامنی ساختاری نیز عمیق‌تر می‌گردد.

آنچه امروز با آن مواجه‌ایم، نه فقدان سیاست امنیتی، بلکه وفور آن است؛ وفوری که خود به عامل ناامنی بدل شده است. تجربه‌ی چهار دهه‌ی اخیر نشان می‌دهد که می‌توان جامعه‌ای ساخت که در آن هم دولت ناامن باشد، هم جامعه، و هم شهروند. نه از بیرون ایمن است، نه از درون پایدار.

یک انسان خردمند، و به همان قیاس یک نظام خردمحور، منتقدان خود را به دشمن بدل نمی‌کند، بلکه آن‌ها را در کنار خود نگاه می‌دارد؛ نه از سر مدارا، بلکه به‌مثابه‌ی بخشی از سازوکار بازخورد و خوداصلاحگری. نقد، در چنین نظامی، نشانه‌ی تهدید نیست، بلکه نشانه‌ی سلامت است؛ ابزاری است برای دیدن خطا، اصلاح مسیر و جلوگیری از انباشت اشتباهات ساختاری. در مقابل، جمهوری اسلامی طی چهار دهه تقریباً تمامی اشکال نقد را با سرکوب، حذف و ترعیب پاسخ داده و به‌تدریج هر منتقدی را به «دشمن» تبدیل کرده است. نتیجه آن است که نظام نه تنها شبکه‌ی طبیعی بازخورد خود را از دست داده، بلکه خود را از مهم‌ترین منبع اصلاح محروم کرده است؛ جامعه‌ای بدون نقد، و قدرتی بدون امکان تصحیح خطا.

چنین نظامی، یعنی نظامی خردمحور، این منطق را حتی در مواجهه با دشمنان خود نیز حفظ می‌کند؛ حتی آنانی که از آغاز به موقعیت ژئوپلیتیکی آن چشم دوخته‌اند و دندان تیز کرده‌اند. در این چارچوب، دشمن به موجودی «دشمن‌تر» تبدیل نمی‌شود، تحریک نمی‌شود، با پرتاب سنگ و نمایش‌های احساسی تغذیه نمی‌شود. برعکس، این نظام می‌کوشد خصومت را مدیریت کند، نه تشدید. دشمن را، در صورت لزوم، به میز گفت‌وگو دعوت می‌کند، از او پذیرایی دیپلماتیک می‌کند و رابطه را در وضعیتی متعادل نگه می‌دارد؛ نه بیش از حد سرد، نه بیش از حد گرم. نه آن‌قدر دور که به سوءتفاهم و انباشت تنش بینجامد، و نه آن‌قدر نزدیک که به وابستگی یا امتیازدهی بی‌محابا ختم شود.

آنچه ما بدان نیاز داریم امنیت نیست٬ خیزش خرد است. خیزش خردورزی در ذهن فردی و ذهن جمعی. در غیر اینطورت کلماتی جذاب چون آزادی٬ عدالت٬ دموکراسی و حتی توسعه در همان سطح شعار‌های انتخاباتیٍ عوام‌فریبانه خواهند ماند و استبداد در لباسی اینبار مزین بازخواهد گشت. آنچه لازم است نه دکترین تازه‌ای از امنیت، بلکه حرکتی آگاهانه به‌سوی خودِ خرد است؛ و این همان ویزدورایز است.

برده‌داری هرگز پایان نیافته است. فقط ابزارش عوض شده، زبانش عوض شده، و شیوه‌ی مشروعیت‌بخشی‌اش پیچیده‌تر شده است. غل و زنجیر آهنین از میان رفته، اما زنجیرهای طلایی اسطوره‌ی خوشبختی و رویای آمریکایی جای آن را گرفته‌اند. آنچه باقی مانده، همان منطق قدیمی است: استخراج انسان برای گسترش قدرت.

ایالات متحده امروز نه با کشتی‌های برده‌بر، بلکه با نظام مهاجرت، بازار کار، بدهی بانکی و اسطوره‌ی موفقیت، نیروی انسانی را از سراسر جهان جذب می‌کند. میلیون‌ها نفر با پای خود وارد این ساختار می‌شوند، نه به قصد بندگی، بلکه به امید رهایی. اما آنچه در عمل رخ می‌دهد، شکل نرم‌تر همان رابطه‌ی کلاسیک است: کار ارزان، ناامنی اقامتی، وابستگی به وام، و ترس دائمی از سقوط اجتماعی.

همین نیروی کارِ به‌ظاهر آزاد، ستون فقرات پروژه‌ای است که بیرون از مرزها با خشونت و مداخله پیش می‌رود. استعمار مدرن نه با اشغال رسمی، بلکه با تخریب مرحله‌ای کشورها عمل می‌کند. افغانستان به نام پایان تروریسم. عراق به نام سلاح‌های کشتار جمعی. و ونزوئلا نه به نام جنگ، بلکه عملاً دزدیده شد؛ با تحریم فلج‌کننده، مصادره‌ی دارایی‌ها، دست‌کاری سیاسی، و محروم‌سازی یک ملت از دسترسی به منابع خودش. در هر سه مورد، الگو یکی بود: فروپاشی ساختار داخلی، وابستگی اقتصادی، و تبدیل یک کشور مستقل به میدان نفوذ دائمی.

اما استعمار مدرن فقط به سراغ سرزمین‌های ویران‌شده نمی‌رود. گاه به سراغ سرزمین‌هایی می‌رود که هنوز فرو نپاشیده‌اند، اما ترک درونشان آغاز شده است. گرینلند از این منظر نمونه‌ای گویاست. سرزمینی با منابع استراتژیک عظیم و موقعیتی ژئوپولیتیک تعیین‌کننده، که سال‌هاست با نارضایتی گسترده‌ی مردم بومی، شکاف با دولت دانمارک، و احساس حاشیه‌بودگی سیاسی زندگی می‌کند. آنچه قدرت‌های بزرگ را به سوی گرینلند می‌کشاند، نه اشغال، بلکه همین لحظه‌ی تعلیق است: جایی که یک جامعه هنوز مستقل است، اما از وضعیت خود خسته شده، و آماده‌ی پذیرش هر نظمی است که وعده‌ی آینده‌ای بهتر بدهد. استعمار مدرن دقیقاً در همین شکاف‌ها عمل می‌کند؛ نه جایی که همه‌چیز فرو ریخته، بلکه جایی که هنوز می‌توان آینده را از نو طراحی کرد.

در این الگو، جنگ فقط یکی از ابزارهاست. ابزار اصلی، بازسازی نیست؛ مهندسی وابستگی است. جایی که قراردادها بسته می‌شوند، منابع کنترل می‌شوند، و ساختار سیاسی تازه‌ای شکل می‌گیرد که بدون حمایت بیرونی توان بقا ندارد. استعمار دیگر با پرچم نمی‌آید؛ با تحریم، وام، پایگاه نظامی، و توافق‌های امنیتی می‌آید.

این منطق بدون شبکه‌ی شرکا ممکن نیست. اسرائیل در این معماری، متحد اصلی و گره‌ی راهبردیِ منطقه است؛ قطعه‌ای ثابت در نظم امنیتی و اطلاعاتی که این پروژه را پیش می‌برد. کنار آن، عربستان سعودی، امارات و دیگر بازیگران منطقه‌ای، نه قربانی، بلکه شریک فعال این نظم‌اند. سرمایه‌ی نفتی، بازار تسلیحاتی، و قراردادهای امنیتی، چرخه‌ای می‌سازد که در آن جنگ، مهاجرت و بازسازی به یک صنعت سودآور بدل می‌شود.

آنچه امروز ایالات متحده در قبال ایران دنبال می‌کند، نه انسان‌دوستی است، نه اهمیت دادن به رنج یک ملت، و نه دغدغه‌ی آزادی یا حقوق بشر. ایران، از منظر این پروژه، یک گره‌ی ژئوپولیتیک حل‌نشده است؛ سرزمینی که باید یا مهار شود، یا در نهایت در مدار همان نظم بازطراحی‌شده ادغام گردد.

اما این وضعیت، تنها از بیرون مهندسی نشده است. این میدان، پیش از آن‌که محصول طراحی واشنگتن باشد، محصول دکترین سیاسی خود جمهوری اسلامی است. دکترین دشمن‌سازی دائمی، ایدئولوژی تندروی متافیزیکی، و سیاستی که بقای خود را بر تولید تنش خارجی بنا کرده، دقیقاً همان شرایطی را ساخته است که استعمار مدرن برای ورود به آن نیاز دارد.

وقتی یک نظام سیاسی، دهه‌ها بر حذف مذاکره، تقدیس تقابل، و بازتولید تصویر دشمن بنا می‌شود، در عمل درِ میدان را به روی همان پروژه‌ای باز می‌کند که بعداً مدعی مقابله با آن می‌شود. رنج مردم ایران، در این میان، نه برای قدرت‌های خارجی مسئله است، و نه برای نظم ایدئولوژیکی که آن را تولید کرده است. این رنج، هزینه‌ی جانبی یک بازی دوطرفه است که در آن هر دو سوی منازعه، بقای خود را بر استمرار بحران بنا کرده‌اند.

در این معنا، استعمار مدرن همیشه از بیرون آغاز نمی‌شود. گاه از درون ساخته می‌شود. گاه خود نظام‌های سیاسی، با دکترین‌های ایدئولوژیک و سیاست‌های تنش‌زا، سرزمین‌شان را به نقطه‌ی مناسب مداخله تبدیل می‌کنند؛ و آن‌گاه، ورود قدرت خارجی، نه انحراف، بلکه ادامه‌ی منطقی همان مسیری است که پیش‌تر آغاز شده بود.

مسئله نه آمریکا است، نه چین، نه غرب، نه شرق. مسئله الگویی است که در آن قدرت، چه داخلی و چه خارجی، همواره می‌کوشد هزینه‌ی بقای خود را به دوش جامعه بیندازد. برده‌داری، در این معنا، یک دوره‌ی تاریخی نیست؛ یک سازوکار پایدار در معماری قدرت است که فقط صورت‌بندی‌هایش عوض می‌شود.

در کتاب مرزهای نامرئی، در بخشی که به «روایت‌های کنترل» اختصاص دارد، کوشیده‌ام نشان دهم که آزادی، رنج و رضایت پیش از آن‌که پدیده‌هایی سیاسی یا حقوقی باشند، ساختارهایی ذهنی‌اند؛ محصول نسبت میان حافظه، انتظار و احساس کنترل. آنچه انسان تجربه می‌کند، نه صرفاً بازتاب شرایط بیرونی، بلکه نتیجه‌ی فاصله‌ای است که میان آنچه هست و آنچه ذهن انتظار دارد باشد شکل می‌گیرد.

در همان‌جا برای توضیح این تمایز از یک تمثیل ساده استفاده کرده‌ام:

سه انسان را تصور کنیم که هر سه در جزیره‌ای دورافتاده و از هر نظر مشابه زندگی می‌کنند. جزیره‌ای با طبیعت مناسب، غذای کافی و امنیت نسبی. تفاوت این سه نفر نه در محیط، بلکه در پیش‌زمینه‌ی ذهنی آن‌هاست.

نفر اول در همین جزیره به دنیا آمده است. هیچ تصویری از جهان بیرون ندارد. هرگز امکان دیگری را تجربه نکرده است. برای او، این جزیره نه محدودیت است و نه فرصت، بلکه کل جهان است. مفاهیمی چون آزادی، محرومیت یا خوشبختی برایش هنوز مسئله‌مند نشده‌اند، زیرا چیزی برای مقایسه در اختیار ندارد. آنچه هست، طبیعی است.

نفر دوم به انتخاب خود برای تعطیلات به این جزیره آمده است. او می‌داند که بازخواهد گشت. بودن در جزیره را نتیجه‌ی تصمیم خودش می‌داند. همین نسبت دادن وضعیت به انتخاب شخصی، احساس کنترل را در ذهن او فعال می‌کند. جزیره برای او نه زندان، بلکه مکانی دلپذیر و حتی نماد آزادی است، زیرا حضورش را به اراده‌ی خود نسبت می‌دهد.

نفر سوم اما تبعیدی است. از خانه، شهر، روابط و امکاناتش جدا شده و به این جزیره فرستاده شده است. او حافظه‌ی زندگی دیگر دارد. تصویر روشنی از آزادی، انتخاب و آینده‌ی متفاوت در ذهنش زنده است. اکنون، حتی اگر در عمل محدودیتی نداشته باشد، جزیره برای او نه طبیعت، بلکه نفی است. نه صرفاً نبود راه، بلکه انکار حق حرکت. رنج او نه از شرایط جزیره، بلکه از شکاف میان آنچه هست و آنچه باید می‌بود تولید می‌شود.

در این تمثیل، شرایط بیرونی تقریباً یکسان است، اما تجربه‌ی رنج کاملاً متفاوت است. آنچه این تفاوت را می‌سازد، نه محیط، بلکه حافظه، مقایسه و احساس کنترل است.

اگر این مدل را به جوامع انسانی تعمیم دهیم، نسبت میان کره‌ی شمالی و ایران از این منظر روشن‌تر می‌شود.

در این چارچوب، تجربه‌ی خوشبختی و رنج محصول مستقیم شرایط بیرونی نیست، بلکه برساخته‌ای است از افق انتظارات، دامنه‌ی مقایسه‌ها و فضای ممکناتی که ذهن فرد برای خود قابل تصور می‌داند. انسان نه به خاطر آنچه ندارد، بلکه به خاطر آنچه فکر می‌کند می‌توانست داشته باشد رنج می‌کشد.

از این منظر، کره‌ی شمالی جامعه‌ای به‌شدت ناعادلانه است که در آن تبعیض نهادی، نظام طبقاتی موروثی و نابرابری شدید وجود دارد. نظام سونگ‌بون شهروندان را از بدو تولد در طبقات سیاسی تثبیت‌شده قرار می‌دهد و سرنوشت آموزشی، شغلی و حتی غذایی آنان را تعیین می‌کند. اما تفاوت اساسی این جامعه با جوامع مدرن سرمایه‌داری نه در فقدان تبعیض، بلکه در نحوه‌ی ادراک تبعیض است. نابرابری در این جامعه مرئی‌شده، نمایش‌داده‌شده و دائماً مقایسه‌برانگیز نیست. طبقه‌ی ممتاز خود را در ویترین رسانه‌ای به نمایش نمی‌گذارد. مصرف نمایشی وجود ندارد. شبکه‌ای برای مقایسه‌ی افقی بی‌پایان وجود ندارد. بنابراین بخش بزرگی از رنج مزمنِ ناشی از تحقیر نمادین، شرم طبقاتی و بحران عزت‌نفس که در جوامع مدرن رایج است، به این شکل خاص تولید نمی‌شود.

جامعه‌ای با دسترسی بسیار محدود به اطلاعات، بدون امکان مقایسه‌ی پایدار با جهان بیرون، بدون حافظه‌ی جمعی از یک دوره‌ی طولانی رفاه، و بدون تصویر تثبیت‌شده از زندگی بدیل. در چنین جامعه‌ای فقر هست، سرکوب هست، محرومیت هست، اما شکاف روایی محدودتر است. انتظار گسترده شکل نمی‌گیرد یا بسیار ضعیف است. مفهوم حق ازدست‌رفته به‌سختی می‌تواند تثبیت شود، زیرا ذهن ابزار لازم برای ساخت آن را در اختیار ندارد. این توصیف نه دفاع از سرکوب است و نه توصیه‌ی یک الگو، بلکه صرفاً توصیف یک مکانیسم شناختی است.

در نقطه‌ی مقابل، وضعیت ایران را می‌توان نمونه‌ی کلاسیک جامعه‌ای دانست که همه‌ی مؤلفه‌های تولید رنج روایی در آن هم‌زمان فعال‌اند.

جامعه‌ای با حافظه‌ی تاریخی از دوران شکوه، با تجربه‌ی مستقیم رفاه نسبی در نسل‌های گذشته، با دسترسی دائمی به تصویر زندگی دیگر از طریق رسانه‌ها، مهاجرت و ارتباطات جهانی، و با منابع گسترده‌ای که می‌داند می‌تواند بهتر زندگی کند، اما نمی‌تواند. ایرانی امروز نه فقط محروم است، بلکه می‌داند می‌توانست محروم نباشد. نه فقط محدود است، بلکه تصویر روشنی از امکان آزادی در ذهن دارد. نه فقط فقیر است، بلکه حافظه‌ی برخورداری دارد. این همان وضعیتی است که در مرزهای نامرئی از آن به‌عنوان شکاف پایدار میان روایت و تجربه یاد کرده‌ام؛ جایی که ذهن دیگر نمی‌تواند داستان قابل‌باوری از آینده‌ی خود بسازد.

در چنین وضعیتی، رنج بیش از آن‌که محصول فقر مطلق باشد، محصول نقض انتظار است. جامعه‌ای که آینده‌ای متفاوت را باور کرده، اما مسیر قابل‌باوری برای رسیدن به آن نمی‌بیند، گرفتار نوعی «چرخه‌ی بازتولید رنج مزمن» می‌شود که نه با بهبودهای مقطعی فروکش می‌کند و نه با تغییرهای سطحی.

این گونه است که من مردم ایران را دَرْ-رَنْجْ-تَرینْ ملت جهان می‌بینم.

در سال ۲۰۱۸ سفری به پاریس داشتم. هتلی در حوالی شانزه‌لیزه با قیمتی غیرقابل باور پیدا کردم. تمام نظرها را سریع خواندم و دیدم با یک هتل معتبر با هزاران امتیاز مثبت روبه‌رو هستم. بدون تردید رزرو کردم و راه افتادم.

وقتی به پاریس رسیدم، مترو از ایستگاه مربوط عبور کرد و در ایستگاه بعدی توقف کرد. خط را عوض کردم و از سمت دیگر دوباره همان اتفاق افتاد. فکر کردم ایستگاه موقتاً بسته است. از مترو بیرون آمدم و تصمیم گرفتم پیاده تا هتل بروم. مسیر حدود چهل دقیقه بود و من همیشه عاشق قدم زدن در کوچه‌پس‌کوچه‌های پاریس بودم.

بعد از مدتی متوجه حجم غیرعادی نیروهای امنیتی و گارد ضدشورش شدم. آن‌قدر تعدادشان زیاد بود که مطمئن شدم اتفاق مهمی در جریان است. به سمت یکی از مأمورانی که به نظر فرمانده می‌رسید رفتم و پرسیدم آیا انگلیسی صحبت می‌کند. توضیح داد تجمع جلیقه‌زردها به خشونت کشیده شده و منطقه را بسته‌اند.

رزرو هتل را نشان دادم و گفتم باید به هتل برسم. لبخند زد و گفت پیشنهاد نمی‌کنم بروی. هتل دیگری بگیر. با لجاجت و کنجکاوی گفتم «پول هتل رو دادم و اونا هم چیزی نگفتن. می‌خوام برم!» گفت مسئولیت هر اتفاقی با خودت است و راه را باز کرد.

هرچه جلوتر می‌رفتم صحنه‌ها خشن‌تر می‌شد. سطل‌های زباله در آتش می‌سوختند. صدای انفجار بلندتر می‌شد. بوی گاز اشک‌آور و دود در هوا پیچیده بود. شیشه مغازه‌ها خرد می‌شد. ماشین‌ها آتش می‌گرفتند. مردم هیچ مرزی نمی‌شناختند.

اما آنچه برای من شگفت‌آور بود، رفتار پلیس بود. پلیس حضور داشت، میدان را کنترل کرده بود، اما وارد منطق حذف فیزیکی نشده بود. تیراندازی گسترده نبود. شلیک مستقیم به مردم نبود. برخورد بود، گاز بود، باتوم بود، اما خط قرمزی وجود داشت که از آن عبور نمی‌کردند.

روز بعد، شهر مثل ویرانه بود. مغازه‌های تخریب‌شده، شیشه‌های شکسته و آثار سوختگی همه‌جا دیده می‌شد. اما این خشونت شهری، با همه شدت و گستردگی‌اش، به کشتار فراگیر تبدیل نشده بود. بر اساس آمار رسمی منتشرشده در فرانسه، در مجموع دوره اعتراضات جلیقه‌زردها در سراسر کشور، حدود یازده نفر جان خود را از دست دادند و شمار مجروحان، شامل معترضان و نیروهای پلیس، در حدود دو تا سه هزار نفر گزارش شد. این ارقام حاصل ماه‌ها اعتراض پیوسته و ده‌ها موج درگیری شهری بود.

این تجربه، صرفاً یک مشاهده شخصی نیست، بلکه نمونه‌ای از یک الگوی نهادی در مدیریت بحران شهری است. در بسیاری از نظام‌های پلیسی اروپایی، کنترل جمعیت یک حوزه تخصصی مستقل است که بر اصل حداقل خشونت بنا شده است. فرض پایه این است که بحران‌های خیابانی پدیده‌هایی چندعاملی هستند: ترکیبی از نارضایتی اجتماعی، هیجان جمعی، کنش‌های سازمان‌یافته، عناصر فرصت‌طلب و گاه مداخلات بیرونی. پاسخ نهادی باید به‌گونه‌ای طراحی شود که میدان از کنترل خارج نشود، بدون آن‌که جان شهروندان به ابزار مدیریت تبدیل شود.

در هفته‌های اخیر، ایران با بحرانی به‌مراتب گسترده‌تر مواجه شد. اعتراضات در سطح ملی شکل گرفت. خیابان‌ها مسدود شد. تخریب گسترده رخ داد. درگیری میان مردم و نیروهای امنیتی به سرعت گسترش یافت. میدان، به‌روشنی یک میدان چندلایه بود: بخشی از کنشگران را معترضان عادی تشکیل می‌دادند، بخشی هسته‌های مستعد تشدید خشونت، بخشی عناصر فرصت‌طلب، و در سوی دیگر میدان، نیروهای مختلف انتظامی، نظامی و شبه‌نظامی که هر یک با دکترین، سطح آموزش و قواعد مداخله‌ی متفاوت وارد صحنه شده بودند.

در چنین میدان‌هایی، مسئله اصلی فقط «اعتراض» نیست، بلکه مدیریت یک فضای ترکیبی است که در آن هم نارضایتی واقعی وجود دارد، هم تحریک بیرونی، هم عملیات تخریبی هدفمند، و هم رفتارهای خودجوش جمعی. در این نوع بحران‌ها، مرز میان اعتراض مدنی، شورش شهری و عملیات بی‌ثبات‌ساز به سرعت محو می‌شود.

از سوی دیگر، خشونت خیابانی در ایران را نمی‌توان صرفاً محصول لحظه بحران دانست. همان‌طور که در خشونت نامرئی توضیح داده‌ام، بخش مهمی از الگوهای رفتاری ما ریشه در حافظه تاریخی و آموزش فرهنگی دارد؛ به‌ویژه حافظه‌ی انقلاب ۱۳۵۷ و نوع روایت رسمی از آن، که در فضای آموزشی و اجتماعی به‌طور مداوم بازتولید شده است. در این چارچوب، خشونت نه فقط واکنش به فشار سیاسی یا اقتصادی، بلکه خروجی تدریجی روایت‌سازی، آموزش نهادی، و تثبیت الگوهای ذهنی‌ای است که نسبت جامعه با تعارض، خیابان و کنش جمعی را شکل داده‌اند.

در ایران، گزارش‌های متعدد از کشته شدن ده‌ها هزار نفر و زخمی شدن هزاران نفر دیگر حکایت دارد، بی‌آنکه رقم دقیق، سازوکار ثبت مستقل یا گزارش شفاف در دسترس باشد. همین فقدان داده قابل اتکا، خود نشانه‌ی ضعف نهادی است. وقتی سازوکار ثبت، گزارش و پاسخ‌گویی فرو می‌ریزد، بحران از سطح امنیتی به سطح بحران نهادی منتقل می‌شود.

پرسش مرکزی این بحث این نیست که چه کسی آغازگر خشونت بود. در هر بحران بزرگ، آغازگران متعددند. پرسش اصلی من این است که آیا می‌شد چنین میدان پیچیده‌ای را مهار کرد، بدون آن‌که به کشتار گسترده شهروندان منجر شود؟

در همه بحران‌های سیاسی، مداخلات بیرونی نقش دارند. عملیات اطلاعاتی، جنگ روانی، تحریک‌های سازمان‌یافته و پروژه‌های بی‌ثبات‌سازی بخشی از سیاست معاصر هستند. اما حتی در حضور چنین عوامل بیرونی، تصمیم درباره سطح خشونت، تصمیمی نهادی است. این تصمیم، نه در سطح مأمور و سرباز، بلکه در سطح دکترین و طراحی نهادی گرفته می‌شود.

با این حال، یک تفاوت بنیادین میان پاریس و ایران وجود دارد که نمی‌توان از آن چشم پوشید. در پاریس، موضوع اصلی اعتراض‌ها یک منازعه اقتصادی و اجتماعی بود؛ مطالبه‌ای برای اصلاح سیاست‌ها درون همان نظم سیاسی موجود. حتی در شدیدترین لحظات، مسئله بر سر تغییر دولت یا فروپاشی نظام سیاسی نبود.

در ایران، بحران از همان ابتدا ماهیتی چندوجهی داشت. مطالبات اقتصادی، اجتماعی، هویتی و سیاسی به‌تدریج در هم تنیده شدند و به گفتمانی انجامیدند که مستقیماً مسئله‌ی گذار و تغییر ساختار قدرت را پیش می‌کشید. در چنین وضعیتی، سطح تهدید ادراک‌شده برای ساختار سیاسی به‌مراتب بالاتر است، و همین امر آستانه‌ی مداخله قهری را به‌طور ساختاری پایین می‌آورد.

این تفاوت در ماهیت مطالبه، مستقیماً بر منطق مدیریت بحران اثر می‌گذارد. اعتراض برای اصلاح سیاست اقتصادی، حتی اگر خشن شود، معمولاً به‌عنوان بحرانی قابل مهار درون نظم تلقی می‌شود. اما اعتراض با افق تغییر یا گذار سیاسی، به‌سرعت به‌عنوان تهدیدی وجودی برای ساختار فهم می‌شود، و منطق پاسخ از «کنترل بحران» به «دفاع از بقا» تغییر جهت می‌دهد.

پرسش تعیین‌کننده دقیقاً در همین نقطه شکل می‌گیرد. اینکه چه زمانی، و در چه مرحله‌ای، این خواستِ گذار نه دیده شد، نه شنیده شد، نه نمایندگی نهادی پیدا کرد، و در نتیجه ناچار شد به شکل خشونت‌آمیز سرریز کند. خشونت در اینجا نه صرفاً محصول هیجان جمعی، بلکه نشانه‌ی انسداد طولانی‌مدت مسیرهای غیرخشونت‌آمیز تغییر است؛ همان‌چیزی که من شورش باوقار می‌خوانم.

از این منظر، تفاوت میان پاریس و تهران فقط تفاوت در دکترین پلیسی نیست، بلکه تفاوت در نسبت ساختار با امکان تغییر است. در پاریس، حتی بحران خشن، در چارچوب نظمی رخ می‌دهد که اصل امکان اصلاح درون‌ساختاری به رسمیت شناخته شده است. در ایران، بحران در بستری شکل گرفت که مسیرهای تدریجی اصلاح و گذار سال‌ها مسدود شده بودند.

در پاریس، دکترین بر مهار فرسایشی استوار است: زمان خریدن، کنترل مسیرها، جداسازی هسته‌های فعال، محدود کردن میدان، خسته‌سازی تدریجی بحران و بازگرداندن نظم بدون عبور از آستانه مرگبار. اصل راهبردی این است که مرگ شهروند، نشانه شکست مدیریت بحران تلقی می‌شود.

در ایران، دکترین عملی‌شده بر بازدارندگی سریع و قاطع بنا شده است. در این الگو، وقتی بحران به سطح تهدید وجودی برای ساختار تفسیر می‌شود، سرعت پایان دادن به بحران بر هزینه انسانی ترجیح می‌یابد. این نه الزاماً حاصل قصد کشتار، بلکه نتیجه منطقی طراحی نهادی‌ای است که در آن، بقا بر جان شهروند تقدم ساختاری پیدا می‌کند.

ممانعت الزاماً به معنای تساهل نیست. ادبیات کنترل ده‌ها ابزار غیرکشنده در اختیار نهادها قرار می‌دهد. اما پرسش این است که این ابزارها تا چه اندازه زمانی فعال می‌شوند که ساختار هنوز بحران را «قابل مهار درون نظم» می‌داند، و از چه نقطه‌ای به بعد، منطق میدان از کنترل بحران به منطق دفاع از بقا تغییر می‌کند؟

در ایران، مسئله فقط کمبود آموزش نیست. مسئله نسبت میان تغییر، امنیت و جان شهروند در نظام فکری حکمرانی است. اینکه تا چه حد امکان گذار مسالمت‌آمیز به رسمیت شناخته شده، و از چه نقطه‌ای به بعد، هر مطالبه‌ی تغییر به‌عنوان تهدیدی وجودی بازتعریف می‌شود.

نکته تعیین‌کننده این نیست که چه روایتی بر بحران گذاشته می‌شود. امنیت ملی، نظم عمومی، بقای ساختار یا حفظ ثبات، مفاهیمی هستند که در همه نظام‌های سیاسی به کار می‌روند. نکته تعیین‌کننده این است که آیا ساختار سیاسی اصولاً برای مواجهه با بحران‌های گذار بدون عبور از آستانه کشتار طراحی شده است یا نه.

این بحث دفاع از هیچ طرف نیست. نه دفاع از معترضان، نه دفاع از نیروهای امنیتی، نه دفاع از نظام سیاسی. این بحث درباره یک مسئله نهادی عمیق‌تر است: توان یک ساختار سیاسی در شنیدن، نمایندگی و مدیریت مطالبات گذار پیش از آن‌که به خشونت ناگزیر تبدیل شوند.

در ۱۴ ژانویه، در مطلبی به نام لحظه‌های از دست‌رفته که در ویزدورایز منتشر کردم، به‌عنوان یکی از سناریوهای ممکن نوشتم که تقابل نمایشی آمریکا و جمهوری اسلامی می‌تواند پوششی برای یک معامله‌ی پشت‌پرده باشد؛ سناریویی که در آن نه جنگی در کار است و نه پروژه‌ی واقعی تغییر رژیم، بلکه یک بازتنظیم پرهزینه اما کنترل‌شده‌ی توازن قدرت. آن زمان این فرض بیشتر شبیه یک احتمال حاشیه‌ای به نظر می‌رسید. امروز اما با کنار هم گذاشتن رفتار بازیگران، الگوی فشارها و منطق هزینه–فایده، این سناریو برای من از یک امکان نظری به محتمل‌ترین روایت ماجرا تبدیل شده است.

آنچه اکنون در سطح عمومی به‌عنوان «تقابل ترامپ و جمهوری اسلامی» دیده می‌شود، اگر از لایه‌ی نمایشی عبور کنیم، بیشتر شبیه یک الگوی چانه‌زنی پرهزینه اما مهارشده است تا مقدمه‌ی یک جنگ یا پروژه‌ی واقعی تغییر رژیم. فرض غالب این است که آمریکا در آستانه‌ی حمله است یا به‌دنبال فروپاشی فوری جمهوری اسلامی. اما رفتار واقعی واشنگتن و تهران بیشتر شبیه معامله است تا قمار.

نخست، حمله‌ی مستقیم به ایران از نظر مالی، نیروی انسانی و پیامدهای ژئوپولیتیک به‌شدت پرهزینه است. ایران نه عراق ۲۰۰۳ است و نه لیبی ۲۰۱۱. هر سناریوی نظامی جدی به‌معنای بی‌ثبات‌سازی کل خاورمیانه، اختلال در بازار انرژی و ورود آمریکا به یک چرخه‌ی بلندمدتِ مدیریت بحران خواهد بود. این با منطق ترامپ که سیاست خارجی‌اش بر کمینه‌سازی هزینه‌ی مستقیم و بیشینه‌سازی بازده نمایشی بنا شده، همخوان نیست. ترامپ به‌جای جنگ، «برند معامله» می‌خواهد: پیروزی قابل فروش با هزینه‌ی محدود.

دوم، توان پاسخ نامتقارن ایران باعث می‌شود هیچ حمله‌ای «یک ضربه و تمام» نباشد. پایگاه‌های آمریکا در عراق، سوریه و خلیج فارس، مسیرهای کشتیرانی و زیرساخت‌های انرژی منطقه همگی در معرض واکنش هستند. حتی اگر ایران از نظر نظامی ضعیف‌تر باشد، توان گسترش دامنه‌ی بحران را دارد و همین کافی است تا کنترل روایت و کنترل نقطه‌ی پایان از دست برود. برای واشنگتن خطر اصلی دقیقاً همین است: جنگی که با دستور آغاز می‌شود اما با دستور پایان نمی‌پذیرد.

سوم، ساختار ایدئولوژیک و بعضاً آخرالزمانی جمهوری اسلامی صرفاً نشانه‌ی بی‌منطقی نیست؛ یک ابزار چانه‌زنی پرریسک است. طرفی که القا می‌کند هزینه‌ی فروپاشی یا مرگ برایش کمتر از حد معمول است، طرف مقابل را محتاط‌تر می‌کند. این همان منطق دیوانه‌نمایی راهبردی است: ایجاد تردید در این‌که بازدارندگی کلاسیک کاملاً کار خواهد کرد. نتیجه این می‌شود که گزینه‌ی جنگ، روی کاغذ موجود است اما در عمل تبدیل به ابزار فشار برای مذاکره می‌شود.

چهارم، برای ترامپ، رضا پهلوی نه یک برگ برنده بلکه یک ریسک است. برخلاف تصور رایج که آمریکا هر آلترناتیوی را ترجیح می‌دهد، از نگاه رئال‌پولیتیک یک رژیم بد اما قابل پیش‌بینی اغلب کم‌هزینه‌تر از یک آینده‌ی ناشناخته است. بی‌اعتمادی ترامپ به پهلوی را می‌شود یک لایه عمیق‌تر دید.

پهلوی برای ترامپ فقط یک شخص نیست، نماینده‌ی احتمالی یک نظم جدید است. نظم جدید یعنی بازیگران جدید، ائتلاف‌های جدید، مطالبات جدید و امکان بازتعریف کامل رابطه با آمریکا. اگر ایران آینده واقعاً ملی‌گرا و مبتنی بر مشروعیت انتخاباتی شود، دیگر مثل یک دولت رانتی منزوی با چند کانال محدود فشار عمل نمی‌کند. می‌تواند به‌جای معامله‌ی یک‌طرفه، وارد چانه‌زنی متقابل شود. می‌تواند در بازار انرژی، سیاست منطقه‌ای و قراردادهای اقتصادی به‌جای امتیازدهی سریع، به سمت تنوع‌بخشی شریک‌ها برود. می‌تواند رابطه با اروپا را بازسازی کند و وزن واشنگتن را در تصمیم‌های کلان کاهش دهد. حتی می‌تواند در رقابت آمریکا و چین به‌جای ابزار فشار شدن، به بازی چندجانبه برود. برای ترامپ، چنین ایرانی دقیقاً همان چیزی است که کنترل‌پذیری را کم می‌کند.

علاوه بر این، پهلوی اگر بخواهد در داخل ایران پایگاه بگیرد، ناچار است فاصله‌اش را با تصویر وابستگی حفظ کند. این یعنی حتی اگر در کوتاه‌مدت به حمایت خارجی نیاز داشته باشد، در میان‌مدت انگیزه دارد استقلالش را نمایش دهد و هزینه‌ی سیاسی «امتیاز دادن به آمریکا» را بالا ببرد. ترامپ به مهره‌ای علاقه دارد که خروجی‌اش قابل تضمین باشد. پهلوی برای او چنین تضمینی ندارد.

پنجم، آنچه در حوزه‌ی رسانه و افکار عمومی می‌بینیم بیشتر یک جنگ شناختی هم‌راستا با منطق فشار است تا یک توطئه‌ی واحد. رسانه‌هایی مثل ایران اینترنشنال و بی‌بی‌سی فارسی در بزرگ‌نمایی فروپاشی قریب‌الوقوع، تحریک هیجانی، القای لحظه‌ی آخر و تشدید حس اضطرار نقش دارند. این فضا به‌طور ساختاری با منطق چانه‌زنی ترامپ همخوان است: بالا بردن هزینه‌ی روانی برای طرف مقابل، بدون تعهد به حمله‌ی واقعی. در همین چارچوب، نقش رضا پهلوی هم بهتر فهم می‌شود: نه به‌عنوان طراح مستقل، بلکه به‌عنوان مهره‌ای که آگاهانه یا ناخواسته در این بازی فشار ادغام شده است. برجسته‌شدن او در برخی رسانه‌ها و ساده‌سازی روایت تغییر رژیم، کارکرد روانی دارد: ساختن «گزینه‌ی جایگزین روی میز» برای افزایش فشار، نه لزوماً اجرای واقعی انتقال قدرت.

ششم، تحریم‌های حداکثری، درگیری‌های محدود اخیر، ناامنی‌های داخلی و فشارهای اقتصادی و ارزی، یک بسته‌ی اهرمی کامل ساخته‌اند. از یک سو تضعیف واقعی ظرفیت مانور جمهوری اسلامی و از سوی دیگر باز گذاشتن درِ مذاکره. همزمان بخشی از توان هسته‌ای ایران عملاً خنثی یا کند شده، بدون آن‌که آمریکا وارد جنگ تمام‌عیار شود. این دقیقاً همان نقطه‌ی بهینه‌ی فشار است: نه فروپاشی غیرقابل‌کنترل و نه سازش بی‌هزینه. آنچه اهمیت این پیکربندی را عمیق‌تر می‌کند، فرسایش قابل مشاهده‌ی اهرم‌های منطقه‌ای سنتی ایران است. شبکه‌ی دیرپای پراکسی‌ها و هم‌پیمانان تهران، از سوریه و حزب‌الله در لبنان گرفته تا شبه‌نظامیان منطقه‌ای و حتی شرکای نمادینی مثل ونزوئلا، یا تضعیف شده، یا تکه‌تکه شده، یا وارد فاز بازتعریف راهبردی شده است. این بازیگران امروز با خودمختاری بسیار بیشتر و قابلیت اتکای بسیار کمتر به‌عنوان ابزار قدرت‌نمایی هماهنگ ایران عمل می‌کنند. در نتیجه، تهران دیگر یک «بیمه‌ی منطقه‌ای» منسجم در اختیار ندارد که بتواند به‌طور قابل اتکا هزینه‌ی تشدید تنش را برای واشنگتن بالا ببرد. این کوچک‌شدن و چندپاره‌شدن اهرم‌های بیرونی، فضای مانور راهبردی جمهوری اسلامی را به‌شدت محدود کرده و در عین حال جذابیت کاهش تنش کنترل‌شده و چانه‌زنی پشت‌پرده را به‌عنوان یک انتخاب عقلانی برای بقای رژیم افزایش می‌دهد.

هفتم، نکته‌ای که کمتر به آن توجه می‌شود، هزینه‌ی ژئوپولیتیک فروپاشی جمهوری اسلامی برای خودِ آمریکاست. فروپاشی یعنی خلأ قدرت در یک کشور ۹۰ میلیونی، خطر تجزیه‌ی عملی، خطر جنگ داخلی چندقطبی، ورود بازیگران منطقه‌ای، بی‌ثباتی انرژی و باز شدن مسیر نفوذ چین و روسیه به‌صورت غیرقابل‌کنترل. از دید واشنگتن، «جمهوری اسلامی ضعیف اما سرپا» بسیار کم‌هزینه‌تر از «ایران فروپاشیده و غیرقابل‌پیش‌بینی» است. این دقیقاً با منطق دیل پشت‌پرده سازگار است.

هشتم، این بازی فقط علیه ایران نیست. معامله‌ی پشت‌پرده یا حتی نزدیک شدن به آن، پیام ضمنی به چین هم دارد: آمریکا می‌تواند با ابزارهای کم‌هزینه یک بازیگر منطقه‌ای مهم را در وضعیت چانه‌زنی نگه دارد، بدون اشغال و بدون جنگ کلاسیک. این یک نمایش قدرت غیرمستقیم در چارچوب رقابت بزرگ‌تر واشنگتن و پکن است.

نهم، ترامپ به یک دستاورد نمایشی در سیاست خارجی نیاز دارد که شبیه توافق فروخته شود، نه شبیه جنگ. یک دیل با ایران حتی اگر حداقلی باشد، برای روایت داخلی او قابل فروش‌تر از یک درگیری خونین دیگر در خاورمیانه است. در سوی دیگر، جمهوری اسلامی هم به تنفس اقتصادی ولو موقت نیاز دارد تا از فروپاشی شتاب‌دار جلوگیری کند. هم‌پوشانی این نیازها منطق معامله را تقویت می‌کند.

دهم، به همین دلیل روی صحنه نمایش دشمنی مطلق ادامه دارد. جمهوری اسلامی برای مشروعیت داخلی‌اش به تصویر دشمن نیاز دارد و ترامپ برای روایت سخت‌گیری علیه دشمنان آمریکا. جامعه‌ی جهانی هم با هشتگ، خبر و بیانیه نقش دکور را بازی می‌کند. پشت صحنه اما منطق بازی بیشتر شبیه بازار مکاره‌ی ژئوپولیتیک است تا میدان جنگ.

در این نقطه معمولاً سه اعتراض مطرح می‌شود.

اعتراض اول این است که اگر دیل در کار است، پس این‌همه تنش و تهدید برای چیست؟ پاسخ ساده است: دیل بدون تنش اهرم ندارد. فشار بخشی از خودِ معامله است، نه نفی آن. هرچه تصویر جنگ واقعی‌تر به نظر برسد، امتیازگیری پشت‌پرده آسان‌تر می‌شود.

اعتراض دوم این است که این نگاه توطئه‌محور است. اما این تحلیل بر فرض هماهنگی مخفی بنا نشده، بر خوانش رفتار بازیگران بر اساس منطق هزینه–فایده بنا شده است. هیچ‌جا لازم نیست فرض کنیم واشنگتن و تهران «دوست» هستند؛ کافی است فرض کنیم هر دو طرف می‌خواهند از بدترین سناریو فرار کنند.

اعتراض سوم این است که ممکن است جنگ واقعاً اتفاق بیفتد و کل این تحلیل غلط از آب دربیاید. بله، ریسک جنگ واقعی است. اما وجود ریسک جنگ با غالب بودن سناریوی دیل تناقض ندارد. دقیقاً برعکس: ریسک جنگ همان ابزاری است که دیل را ممکن می‌کند.

در این چارچوب، سؤال اصلی دیگر این نیست که آیا آمریکا به ایران حمله می‌کند. سؤال این است که در این چانه‌زنی پشت‌پرده چه چیزهایی تبدیل به امتیاز می‌شوند و چه چیزهایی فقط موقتاً نجات پیدا می‌کنند. اگر سناریوی معامله درست باشد، خطر اصلی دقیقاً همین است: نه جنگ تمام‌عیار، نه پیروزی روشن، بلکه یک بازتنظیم تاریک که ممکن است برای مردم ایران فقط به معنای ادامه‌ی همان بن‌بست در قالبی تازه باشد.

در نهایت، بزرگ‌ترین قربانیان این تئاتر ژئوپولیتیک، مردم عادی ایران هستند. پشت هر حرکت حساب‌شده و هر معامله‌ی پشت‌پرده، جان‌های واقعی در میان است، کشته‌های واقعی، و اندوهی عمیق که هنوز بر دل همه‌ی ما سنگینی می‌کند. در حالی که بازیگران اصلی ممکن است این وضعیت را یک بازی راهبردی ببینند، هزینه‌ی انسانی آن به اندازه‌ی جان‌های از دست‌رفته و سوگواری‌های حل‌نشده، خشن‌ترین و ماندگارترین واقعیت این ماجراست.

بحث درباره‌ی فراخوان‌های خیابانی در ایران، اگر در سطح اشخاص و نام‌ها متوقف شود، خیلی زود به داوری‌های سیاسی و احساسی فرو می‌غلتد. اما اگر یک گام عقب‌تر بایستیم، مسئله‌ی اصلی نه خود فراخوان است و نه حتی تعداد کشته‌ها؛ مسئله، سازوکار مشروعیت‌بخشی به کنش سیاسی و خشونت جمعی و نسبت آن با روایت قدرت است. این‌که چه زمانی دعوت به خیابان «تکلیف، قیام و شهادت» نام می‌گیرد و چه زمانی همان کنش «تشویش اذهان عمومی و دعوت به کشتار» خوانده می‌شود، بیش از آن‌که به ماهیت عمل مربوط باشد، به جایگاه گوینده در ساختار قدرت وابسته است.

در سال‌های منتهی به انقلاب ۱۳۵۷، فراخوان به اعتراض، اعتصاب و حضور خیابانی، به‌تدریج در زبانی بازتعریف شد که سیاست را از سطح کنش اجتماعی به سطح تکلیف اخلاقی و دینی ارتقا می‌داد. حضور در خیابان، ایستادگی در برابر حکومت وقت و حتی کشته‌شدن، از یک عمل سیاسی به مشارکت در امری قدسی تبدیل شد. در این چارچوب روایی، مرگ معترضان نه فاجعه‌ای انسانی یا هزینه‌ای تلخ، بلکه «شهادت» تلقی شد. خون ریخته‌شده، سند حقانیت شد و خشونت، با تغییر واژگان، تطهیر گردید. پیروزی انقلاب نیز این روایت را تثبیت کرد و گذشته را به شکلی بازنوشت که در آن، کشتار مردم به‌جای آن‌که موضوع پرسش اخلاقی باشد، به سرمایه‌ای نمادین برای مشروعیت بدل شد.

در نقطه‌ی مقابل، امروز فراخوان‌های چهره‌های مختلف اپوزیسیون دقیقاً با زبانی معکوس نام‌گذاری می‌شوند. همان کنش‌هایی که در گذشته «قیام» و «مقاومت» خوانده می‌شدند، اکنون در روایت رسمی ذیل عناوینی چون تشویش اذهان عمومی، تحریک به خشونت و دعوت به کشتار قرار می‌گیرند. تفاوت نه در اصل فراخوان خیابانی، بلکه در نسبت گوینده با قدرت مستقر است. زبان تغییر می‌کند و معنا وارونه می‌شود.

این دوگانه نشان می‌دهد که مسئله‌ی اصلی نه جان انسان است و نه نفی خشونت؛ مسئله، انحصار تعریف مشروعیت است. قدرت سیاسی تعیین می‌کند کدام مرگ «شهادت» است و کدام «جنایت». در هر دو حالت، انسان تابع روایت می‌شود، نه یک معیار ثابت انسانی.

اما یک لایه‌ی مهم دیگر هم وجود دارد که معمولاً نادیده گرفته می‌شود. حال فرض کنیم این فراخوان‌ها، به‌جای شکست یا سرکوب، به پیروزی یک جنبش و تغییر سیاسی منجر می‌شدند. در چنین وضعیتی، بعید بود همان صداهایی که امروز از بی‌مسئولیتی و خطرپذیری رهبران اپوزیسیون سخن می‌گویند، بر همان موضع باقی بمانند. روایت احتمالاً تغییر می‌کرد؛ انتقادها جای خود را به قهرمان‌سازی می‌داد و همان فراخوان‌ها به‌عنوان نشانه‌ی شجاعت، رهبری و آینده‌نگری بازخوانی می‌شدند.

این تغییر نگاه، استثنا نیست، بلکه الگویی تکرارشونده در تاریخ سیاست است. موفقیت، روش‌ها را تطهیر می‌کند و شکست، آن‌ها را جرم‌انگاری. آنچه امروز بی‌پروایی و تحریک تلقی می‌شود، اگر به نتیجه برسد، فردا به خرد تاریخی و جسارت اخلاقی تبدیل می‌شود. به‌همین دلیل است که بسیاری از داوری‌های اخلاقی درباره‌ی فراخوان‌ها، نه بر پایه‌ی اصولی ثابت، بلکه بر اساس نتیجه‌ی نهایی شکل می‌گیرند.

بیان این نکته به‌هیچ‌وجه دفاع از فراخوان دادن یا مشروعیت‌بخشی به خشونت نیست. همان‌طور که پیش‌تر هم گفته‌ام، من مخالف هرگونه خشونت و روش‌های غیر باوقار هستم. هدف از این توضیح، نه توصیه به خیابان است و نه تطهیر ریسک‌پذیری سیاسی؛ هدف، نشان‌دادن سازوکاری است که اغلب از نظر پنهان می‌ماند: این‌که چگونه نتیجه‌ی سیاسی، قضاوت اخلاقی را بازنویسی می‌کند.

مسئله دفاع یا حمله به یک فراخوان خاص نیست. مسئله این است که قدرت سیاسی چگونه با زبان، خشونت را تقدیس یا جرم‌انگاری می‌کند؛ چگونه مرگ را معنا می‌بخشد یا بی‌ارزش می‌کند؛ و چگونه مردم را از فاعلان آگاه به ابزار روایت تقلیل می‌دهد. تا زمانی که این سازوکار دیده نشود، بحث‌ها میان «قیام مقدس» و «فراخوان مجرمانه» در نوسان می‌ماند و هرگز به نقد ساختار قدرت و امنیت نمی‌رسد.

در برخی جوامع، خیابان به میدان گفت‌وگو بدل می‌شود؛ اما گفت‌وگویی که از همان لحظه آغاز، زبانش خشونت است. سنگ، کوکتل مولوتوف، آتش، تخریب، و در نهایت کشتار. این الگو نه حاصل خشم لحظه‌ای است و نه صرفا واکنشی به فشار سیاسی یا اقتصادی. آنچه در خیابان دیده می‌شود، خروجی مستقیم سال‌ها آموزش، روایت‌سازی، و بازتولید الگوهای ذهنی است.

این رفتار البته غیرطبیعی نیست. از منظر تکاملی، انسان موجودی است که در شرایط تهدید، حذف رقیب و دفاع تهاجمی را آموخته است. این موضوع در بخش چرا می‌جنگیم در کتاب مرزهای نامرئی به تفصیل به شکل تکاملی-عصب‌شناختی بررسی شده است.

در ایران، کودک از نخستین سال‌های مدرسه با «انقلاب» آشنا می‌شود؛ اما نه به‌عنوان رخدادی تاریخی با لایه‌های پیچیده، هزینه‌ها، شکست‌ها و پیامدهای بلندمدت. انقلاب به‌شکل یک روایت زیبایی‌شناختی و قهرمانانه آموزش داده می‌شود. کاغذ دیواری، سرودها، مراسم، و مناسبت‌های رمانتیک همگی یک پیام واحد را تثبیت می‌کنند: تغییر، بدون خشونت ممکن نیست. خیابان محل تولد قهرمان است و خشونت نه خطا، بلکه نشانه شجاعت و ایستادگی.

در چنین فضایی، کودک یاد نمی‌گیرد که تعارض می‌تواند مسیرهای متنوعی داشته باشد. یاد می‌گیرد که وقتی به بن‌بست رسیدی، باید به خیابان بروی. یاد می‌گیرد که فریاد، آتش، و تخریب، ابزارهای مشروع کنش‌اند. به‌تدریج، این الگو در ذهن تثبیت می‌شود و در بزرگسالی، به واکنشی خودکار بدل می‌گردد.

فرانسه نمونه متفاوت اما هم‌ریشه‌ای است. سنت انقلاب فرانسه، از قرن هجدهم تا امروز، خیابان را به‌عنوان ابزار فشار سیاسی مشروع کرده است. اعتصاب، شورش، آتش زدن، و درگیری با پلیس، بخشی از حافظه تاریخی و هویت سیاسی این جامعه شده‌اند. تفاوت در اینجاست که در فرانسه این رفتارها اغلب در چارچوب یک سنت سکولار و صنفی بازتولید می‌شوند، نه ایدئولوژیک یا دینی. با این حال، الگوی ذهنی مشترک است: خیابان جایی است که حق باید در آن گرفته شود، نه صرفا مطالبه شود. اینجا هم خشونت، هرچند محدودتر و کنترل‌شده‌تر، همچنان بخشی از زبان کنش جمعی باقی می‌ماند.

در ایران، این الگو با تصویرسازی از «مقاومت» تقویت می‌شود و هم‌زمان در بستر اسطوره‌های مذهبی ریشه می‌دواند. مردم فلسطین اغلب به‌صورت نماد مظلومیتی بازنمایی می‌شوند که تنها پاسخ ممکنش پرتاب سنگ و سلاح است. این تصویر معمولا بدون زمینه‌سازی تاریخی، ژئوپولیتیکی و انسانی پیچیده ارائه می‌شود و در امتداد آن، روایت‌های مذهبی نیز به میدان می‌آیند. پیام ضمنی روشن است: مظلوم اگر هستی، باید برخیزی؛ اگر قدرت نداری، خشونت مشروع است؛ و اگر کشته شدی، تقدیس می‌شوی. در این چارچوب، خشونت از یک واکنش اضطراری به یک فضیلت اخلاقی و هویتی تبدیل می‌شود و خیابان به صحنه‌ی بازآفرینی مداوم این اسطوره بدل می‌گردد.

وقتی چنین الگوهایی از کودکی در ذهن کاشته می‌شوند، دیگر به یک موضوع دینی یا سیاسی محدود نمی‌مانند. به چارچوبی ذهنی برای فهم جهان بدل می‌شوند. فرد می‌آموزد که حق چیزی است که باید گرفته شود، نه ساخته شود، و گرفتن آن اغلب از مسیر خیابان و درگیری عبور می‌کند.

در مقابل، در بسیاری از کشورهای نوردیک، آموزش از نقطه‌ای دیگر آغاز می‌شود. کودک به‌جای تمرین دفاع فیزیکی یا گرفتن حق٬ تمرین گفت‌وگو می‌کند. در کلاس، نقش‌های مختلف را بازی می‌کند: شاکی، متهم، ناظر، و حتی کسی که اشتباه کرده است. یاد می‌گیرد که جهان فقط از یک زاویه دیده نمی‌شود و دیگری لزوما دشمن نیست. تعارض، به‌جای میدان حذف، به میدان فهم متقابل تبدیل می‌شود.

در این کشورها، موضوع فلسطین معمولا در چارچوب حقوق بشر، حقوق بین‌الملل، و پیامدهای انسانی درگیری‌ها مطرح می‌شود، نه به‌عنوان الگوی کنش. کودک یاد می‌گیرد که همدلی با رنج یک ملت، به‌معنای بازتولید رفتار خشونت‌آمیز آن نیست. آموزش به‌گونه‌ای طراحی شده که میان «درک مظلومیت» و «تقدیس خشونت» مرز روشن وجود داشته باشد. دانش‌آموزان تشویق می‌شوند روایت‌های متضاد را هم‌زمان ببینند، درباره ابزارهای مختلف اعتراض بحث کنند، و پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدت خشونت را تحلیل کنند. در این چارچوب، خیابان نه صحنه قهرمانی، بلکه یکی از اشکال پرهزینه و محدود کنش جمعی تلقی می‌شود، نه هسته هویتی آن. به همین دلیل، همدلی آموزش داده می‌شود، اما الگوی رفتاری خشونت به‌عنوان مسیر طبیعی تغییر نهادینه نمی‌شود.

در این سیستم‌ها، همدلی شعار یا لزوما فضیلت اخلاقی نیست. مهارتی است که بارها تمرین می‌شود. کودک بارها مجبور می‌شود خود را جای دیگری بگذارد، حتی اگر از او خوشش نمی‌آید. این تمرین‌ها، به‌مرور سازوکار غالب ذهن را شکل می‌دهند؛ سازوکاری که در آن، واکنش نخست، حمله نیست.

اما در آموزش رسمی ما، کودک اغلب فقط یک نقش را تمرین می‌کند: نقش حق‌به‌جانب. او یا قربانی است یا قهرمان. در هر دو حالت، دیگری یا شیطان است یا مانع. جایی برای پیچیدگی، تردید، یا مسئولیت مشترک باقی نمی‌ماند. نتیجه، ذهنی است که به‌راحتی دوگانه ما و آن‌ها می‌سازد و حذف دیگری را نه‌تنها مجاز، بلکه ضروری می‌بیند.

چنین نظام آموزشی‌ای، در آینده جامعه‌ای تولید می‌کند که خیابان را ابزار طبیعی کنش می‌داند. خشونت خیابانی در این فضا یک انحراف نیست؛ ادامه همان سازوکاری است که سال‌ها پیش، آرام و بی‌وقفه، در کلاس‌های درس، سرودها، و روایت‌های رسمی شکل گرفته است. خیابان فقط صحنه بروز چیزی است که پیش‌تر، در ذهن‌ها ساخته شده است.

بعد از هر انقلاب یا فروپاشی بزرگ، لحظه‌ای وجود دارد که معمولاً نادیده گرفته می‌شود. لحظه‌ای که نظم قبلی فرو ریخته، اما نظم تازه هنوز ساخته نشده است.

در کتاب مرزهای نامرئی من از اصطلاح «روز صفر نظم» به عنوان لحظه‌ی جایگزینی نظم جدید بر نظم مستقر استفاده کردم. روز صفر فقط یک وضعیت سیاسی نیست؛ یک وضعیت ذهنی نیز هست. جامعه پر از هیجان است: خشم، امید، رهایی، ترس. همه‌چیز ممکن به نظر می‌رسد، اما دقیقاً به همین دلیل، همه‌چیز هم می‌تواند از کنترل خارج شود. در این لحظه، میل به عدالت خیلی راحت می‌تواند به میل به حذف تبدیل شود.

افرادی که در نظام قبلی حضور داشته‌اند، ناگهان به دشمنان نظم جدید بدل می‌شوند. نه بر اساس آنچه دقیقاً کرده‌اند، بلکه صرفاً بر اساس اینکه «که بوده‌اند». پیچیدگی از بین می‌رود و جهان به دو قطب ساده تقسیم می‌شود: ما و آن‌ها. این ساده‌سازی ذهن را آرام می‌کند، اما جامعه را وارد چرخه‌ای تازه از خشونت می‌سازد.

در چنین فضایی، بخش مهمی از سران و حتی بدنه‌ی نظام پیشین فرار می‌کنند یا به کشورهای دیگر پناه می‌برند. آن‌ها به‌تدریج به دشمن بیرونی بدل می‌شوند؛ دشمنی که هم خشم داخلی را تخلیه می‌کند و هم به نظم جدید اجازه می‌دهد انسجام درونی خود را با تهدید دائمی حفظ کند. حذف در داخل و دشمن‌سازی در خارج، دو سازوکار مکمل‌اند که به بازتولید همان الگوی قدیمی قدرت کمک می‌کنند.

اما چرخه در همین‌جا متوقف نمی‌شود. این گروه‌های تبعیدی، در گذر زمان، نه‌فقط حامل خاطره‌ی حذف، بلکه حامل احساس تحقیر، فقدان و بی‌عدالتی نیز می‌شوند. بسیاری از آن‌ها و به‌ویژه نسل‌های بعدی‌شان، هویت سیاسی خود را نه بر پایه‌ی پروژه‌ای برای آینده، بلکه بر محور انتقام از گذشته شکل می‌دهند. اپوزیسیونی پدید می‌آید که بیش از آنکه معطوف به ساختن باشد، معطوف به مجازات است؛ بیش از آنکه زبان سیاست داشته باشد، زبان کینه دارد.

این اپوزیسیون خشن و انتقام‌جو، ناخواسته به آینه‌ی تمام‌نمای همان نظمی بدل می‌شود که با آن می‌جنگد. همان ساده‌سازی‌ها را بازتولید می‌کند، همان دوگانه‌ی ما و آن‌ها را تقویت می‌کند، و همان میل به حذف را با نشانه‌ای متفاوت به صحنه می‌آورد. به این ترتیب، نظم مسلط در داخل و اپوزیسیون خشن در خارج، یکدیگر را تغذیه می‌کنند و بقای همدیگر را تضمین می‌نمایند.

تجربه‌ی انقلاب ۵۷ در ایران نمونه‌ی روشنی از این الگوست. سران و وابستگان نظم پیشین یا حذف یا تبعید یا پناهنده شدند . در خارج، بخشی از اپوزیسیون به‌تدریج حول نوستالژی، خشم و میل به انتقام شکل گرفت. در داخل، همین تصویر از دشمن بیرونی، به ابزاری برای توجیه سرکوب و تمرکز قدرت بدل شد. چرخه کامل شد: حذف، تبعید، دشمن‌سازی، و بازتولید سلطه.

در روز صفر، مسئله‌ی اصلی این نیست که با گذشته چه کنیم، بلکه این است که با خشممان چه کنیم. اگر خشم مستقیماً به قدرت وصل شود، چه در قالب دولت جدید و چه در قالب اپوزیسیون انتقام‌جو، نتیجه تفاوت ماهوی نخواهد داشت. حذف، فقط جای خود را عوض می‌کند.

اینجاست که رواداری معنای متفاوتی پیدا می‌کند. نه به‌عنوان دعوت به فراموشی یا سازش، بلکه به‌عنوان ابزار قطع این چرخه. رواداری یعنی جداکردن عدالت از انتقام، و سیاست از کینه. یعنی نپذیرفتن این فرض که تنها راه عبور از گذشته، مجازات بی‌پایان آن است.

در این چارچوب، عدالت دیگر فقط کیفرهای سنتی نیست. زندان‌های طولانی و اعدام، نه‌تنها خشونت را مهار نمی‌کنند، بلکه آن را به آینده و حتی به خارج از مرزها صادر می‌کنند. بازپروری، در مقابل، تلاشی است برای شکستن این انتقال بین‌نسلی خشونت. محدودکردن دسترسی به قدرت، پذیرش مسئولیت، و مواجهه با تجربه‌ی تلخ قربانیان، نه برای تطهیر، بلکه برای جلوگیری از بازتولید چرخه‌ی حذف.

رواداری بدون دیدن تجربه‌ی تلخ قربانیان بی‌معناست. اما رواداری بدون مهار میل به انتقام هم ناتمام است. جامعه‌ای که فقط حذف را جابه‌جا کند، دیر یا زود دوباره با همان الگو روبه‌رو می‌شود؛ فقط این‌بار در لباسی تازه.

اگر روز صفر جدیدی در ایران فرا برسد و این چرخه شکسته نشود، خطر آن است که این‌بار هم نه به گسست، بلکه به وارونگی نقش‌ها برسیم: حذف‌شدگان دیروز، حذف‌کنندگان فردا شوند. روز صفر جایی است که انقلاب تمام می‌شود، اما مسئولیت تازه آغاز می‌گردد. جایی که جامعه می‌تواند تصمیم بگیرد آیا می‌خواهد گذشته را صرفاً تکرار کند، یا واقعاً از آن عبور کند.

اگر رواداری در روز صفر به‌شکلی خردمندانه مدیریت شود و جامعه بتواند پیوند مستقیم میان هیجان، حذف و قدرت را قطع کند، آنگاه مهم‌ترین مسئله‌ی پیشِ‌رو، نحوه‌ی مواجهه با مداخله‌ی خارجی خواهد بود. مداخله‌ای که اغلب با زبان کمک و ثبات وارد می‌شود، اما در صورت فقدان مدیریت بومی، می‌تواند سازوکارهای تازه‌ شکل‌گرفته‌ی اعتماد و گذار را از درون تخریب کند. تجربه‌ی کشورهایی مانند عراق نشان داده که حتی پس از عبور از یک نظم سرکوبگر، واگذاری مدیریت قدرت به بازیگران بیرونی، رقابت سیاسی را به رقابت نیابتی بدل می‌کند و چرخه‌ی بی‌ثباتی را بازتولید می‌نماید. اینکه ایران بتواند از این دام عبور کند، نه به نیت مداخله‌گران، بلکه به توان جامعه در مدیریت این مداخله وابسته است؛ موضوعی که در بخش بعدی به آن خواهم پرداخت.

در کتاب مرزهای نامرئی دو مفهوم را از هم تفکیک کرده‌ام که هر دو به کنش جمعی مربوط‌اند، اما به دو وضعیت متفاوت از حرکت اجتماعی اشاره می‌کنند: شور رمانتیک و شورش باوقار. آنچه در این نوشته می‌آید، نه بازگویی متن کتاب است و نه تلاش برای نظریه‌پردازی انتزاعی؛ بلکه خوانشی است از این دو مفهوم در وضعیت کنونی ایران، جایی که یکی به اوج رسیده و دیگری به حاشیه رانده شده است.

شور رمانتیک زمانی شکل می‌گیرد که فشارهای انباشته راه‌های تدریجی تخلیه را از دست می‌دهند. افق دید کوتاه می‌شود، تجربه‌ی جمعی فشرده می‌شود، و شتاب جای مکث را می‌گیرد. در این وضعیت، روایت‌ها ساده می‌شوند، مرزها تیز می‌شوند، و جامعه به سمت پاسخ‌های فوری حرکت می‌کند. این شور ناگهانی نیست و از خلأ به‌وجود نمی‌آید؛ حاصل فرسایش طولانی‌مدت است، انباشت تجربه‌هایی که یکی‌یکی امکان کنش آرام را از میان برده‌اند.

در مقابل، شورش باوقار به مرحله‌ای تعلق دارد که پیش از این وضعیت وجود داشته، اما به‌تدریج امکان بروز خود را از دست داده است. شورش باوقار یعنی اعتراض بدون فروپاشی زبان، مقاومت بدون واگذاری کامل میدان به هیجان، و کنش تدریجی پیش از انفجار. این نوع کنش به زمان، کانال، و حداقلی از امکان شنیده شدن نیاز دارد. چیزی که در ایران، نه به‌صورت تصادفی، بلکه به‌طور سیستماتیک فرسوده شده است.

یکی از کج‌فهمی‌های رایج، فروکاستن خروش امروز جامعه‌ی ایران به فشار اقتصادی است. این نگاه هم سطحی است و هم گمراه‌کننده. فشار اقتصادی وجود دارد، اما نه به‌عنوان علت منفرد، بلکه به‌عنوان یکی از لایه‌های یک فرسایش چنددهه‌ای. جامعه‌ای که در آن افق آینده به‌تدریج کوتاه شده، امید جای خود را به یأس داده، و امکان تصور فردا مدام محدودتر شده است، صرفاً با اعداد تورم یا نرخ ارز توضیح داده نمی‌شود.

نظام رانتی و تبعیض‌محور، سرکوب‌های جنسیتی و ایدئولوژیک، حذف سیستماتیک شیوه‌های متنوع زیستن، فروپاشی اعتماد اجتماعی و تبدیل شدن جمهوری اسلامی به چهره‌ای منزوی و مسئله‌ساز در سطح جهانی، همگی به این فرسایش دامن زده‌اند. فشار تورمی تنها آخرین لایه‌ی قابل لمس این فرآیند است، نه سرچشمه‌ی آن. جامعه پیش از آن‌که فقیر شود، فرسوده شد؛ پیش از آن‌که سفره‌اش کوچک شود، افقش تنگ شد.

در این میان، نقش رسانه و میدان‌های بیرونی را هم نمی‌توان نادیده گرفت. جمهوری اسلامی طی دهه‌ها، با سیاست‌های خود، مجموعه‌ای از کشورها را به دشمن بدل کرده است. آمریکا، اسرائیل و اتحادیه اروپا بازیگران خنثی نیستند. وقتی دشمن‌سازی به بخشی از سازوکار بقا تبدیل می‌شود، طرف مقابل نیز واکنش نشان می‌دهد. تحریم‌ها، برنامه‌ریزی‌های اقتصادی، مهندسی‌های مرتبط با نرخ ارز، جنگ دوازده‌روزه، تشویق‌های اپزسیون و میدان رسانه‌ای شکل‌گرفته، همگی در تشدید این وضعیت نقش داشته‌اند. رسانه‌هایی مانند بی‌بی‌سی فارسی و ایران اینترنشنال و بیانیه‌های اپزسیونی بخشی از این میدان‌اند؛ نه آغازگر، بلکه تشدیدکننده.

در ماه‌های اخیر، وعده‌ها و لحن تهاجمی ترامپ و تهدیدهای متقابل جمهوری اسلامی، یک لایه‌ی خطرناک دیگر به این وضعیت افزوده‌اند: امکان تبدیل بحران داخلی به جنگ تمام‌عیار. حتی اگر این وعده‌ها هرگز عملی نشوند، صرفِ برجسته شدنشان اقتضای میدان را تغییر می‌دهد. وقتی سایه‌ی مداخله‌ی خارجی پررنگ می‌شود، شتاب بالا می‌رود، ترس و خشم تقویت می‌شوند، و شور رمانتیک تشدید می‌شود. در چنین وضعیتی، شورش باوقار بیش از پیش به حاشیه رانده می‌شود، نه به‌دلیل نادرستی، بلکه به‌دلیل تغییر شرایط.

با این حال، این زنجیره را نمی‌توان وارونه کرد و نقش جمهوری اسلامی را کمرنگ جلوه داد. نه صرفاً به‌عنوان نظامی ناکارآمد، بلکه به‌عنوان ساختاری که ناکارآمدی، تبعیض و خشونت در آن نهادینه شده است. ساختاری که بارها نشان داده ایدئولوژی در تار و پودش تنیده شده و قابل بازتنظیم عمیق نیست. سرکوب سیستماتیک، عادی‌سازی خشونت، امنیتی‌سازی زیستن و بی‌هزینه ماندن اعمال قدرت، نه استثنا بلکه بخشی از سازوکار بقا در این ساختار بوده‌اند. افراد تغییر می‌کنند، چهره‌ها جابه‌جا می‌شوند، برنامه‌ها و استراتژی‌ها عوض می‌شوند، اما آنچه باید دگرگون شود، هرگز دگرگون نشده و نشانه‌ای هم از دگرگونی آن دیده نمی‌شود.

اصلاحات در این ساختار ممکن است، اما سطحی است. آنچه دست‌نخورده باقی می‌ماند، همان هسته‌ای است که تبعیض، سرکوب و انسداد را بازتولید می‌کند. خشونت‌های اخیر نظام جمهوری اسلامی نه‌تنها مسیر هرگونه اصلاحات و تنظیم تدریجی را مسدود کرده‌اند، بلکه ایده‌ی آشتی ملی و فرهنگ گفت‌وگو را عملاً به گورستانی مدفون شده از خشم و نفرت بدل ساخت.

در وضعیت کنونی، شورش باوقار حذف نشده، بلکه به کنار رانده شده است. اقتضای شرایط، سرعت و واکنش را جلو انداخته و مجال کنش آرام را محدود کرده است. با امنیتی‌تر شدن فضا و احتمال سرکوب شدیدتر، این وضعیت می‌تواند تشدید شود. اگر سرکوب کامل رخ دهد و مداخلات خارجی به قراردادهای پشت‌صحنه بدل شوند، جامعه ناگزیر دوباره به اشکال کم‌صدا و پراکنده‌ی مقاومت بازمی‌گردد؛ نه از سر فضیلت، بلکه از سر بقا. در چنین شرایطی، بازگشت به شورش باوقار یک انتخاب نیست، بلکه اجبارِ وضعیت است.

از سوی دیگر، اگر تغییر نظام اتفاق بیفتد، مسئله از اعتراض عبور می‌کند و وارد مرحله‌ای می‌شود که می‌توان آن را خطر روز صفر نامید؛ وضعیتی که در بخش بعد توضیح خواهم داد.

یکی از رایج‌ترین خطاهای تحلیلی در مواجهه با وضعیت امروز ایران، قیاس آن با سناریوهایی مانند عراق، لیبی، افغانستان یا حتی ونزوئلاست. این قیاس معمولاً یا برای ترساندن جامعه به کار می‌رود یا برای توجیه انفعال و حفظ وضع موجود. مسئله اما این است که چنین مقایسه‌ای نه‌تنها نادقیق، بلکه از نظر تحلیلی گمراه‌کننده است.

ایران پیش از هر چیز یک دولت-ملت تاریخی پیوسته است. برخلاف عراق و افغانستان که مرزهایشان محصول تقسیمات استعماری قرن بیستم است، یا لیبی که اساساً فاقد سنت دولت مرکزی پایدار بوده، ایران سابقه‌ی طولانی در تداوم سرزمینی، اداری و فرهنگی دارد. این تداوم به معنای مصونیت نیست، اما احتمال فروپاشی سریع و تمام‌عیار را به‌طور معناداری کاهش می‌دهد.

از منظر نهادی نیز وضعیت ایران متفاوت است. حتی در شرایط فرسودگی و ناکارآمدی کنونی، ایران هنوز شبکه‌ای گسترده از بوروکراسی، آموزش، زیرساخت، حافظه‌ی نهادی و تجربه‌ی حکمرانی دارد. عراق پس از ۲۰۰۳ عمداً از بالا فروپاشانده شد. لیبی و افغانستان اساساً فاقد چنین تراکمی از نهادهای مدنی و اداری بودند. فروپاشی در آن کشورها نه نتیجه‌ی یک گذار پرتنش، بلکه پیامد خلأ نهادی بود.

جامعه‌ی ایران نیز تک‌منبع هویتی نیست. تنوع قومی و زبانی در ایران درون یک چارچوب تاریخی و فرهنگی مشترک شکل گرفته است. این امر مانع از فروکاست جامعه به شکاف‌های صرفاً قبیله‌ای یا فرقه‌ای می‌شود. مقایسه‌ی این وضعیت با جامعه‌ای مانند لیبی که بر محور قبایل مسلح تعریف می‌شود یا افغانستان با ساختارهای محلی و قومی متکثر اما گسسته، از اساس نادرست است.

سطح شهرنشینی، سواد و پیچیدگی فرهنگی در ایران نیز نقش تعیین‌کننده دارد. ایران جامعه‌ای به‌شدت شهری، متصل و رسانه‌ای است. این ویژگی هم ظرفیت خودسازمان‌دهی را افزایش می‌دهد و هم هزینه‌ی هرج‌ومرج را بالا می‌برد. جامعه‌ای که می‌داند فروپاشی چه معنایی دارد، به‌سادگی تن به آن نمی‌دهد، حتی اگر از وضع موجود به‌شدت ناراضی باشد.

با این حال، تفاوت ایران با این کشورها به‌معنای امنیت کامل نیست. خطر اصلی برای ایران نه سناریوی فروپاشی ناگهانی شبیه افغانستان یا لیبی، بلکه تبدیل‌شدن به زمین بازی رقابت‌های ژئوپلیتیک است. ایران به دلیل موقعیت راهبردی، نه رها می‌شود و نه بی‌اهمیت است. در صورت ضعف نهادهای داخلی، خلأ تصمیم‌گیری و چندپارگی سیاسی، مداخله‌ی غیرمستقیم بازیگرانی مانند آمریکا، اسرائیل و قدرت‌های منطقه‌ای می‌تواند مسیر تحولات را منحرف کند.

همچنین، اگرچه احتمال تجزیه پایین است، اما صفر نیست. در شرایط فروپاشی اعتماد عمومی، تشدید بحران اقتصادی و تضعیف مرکز، حتی سناریوهای کم‌احتمال نیز باید در تحلیل لحاظ شوند. نادیده‌گرفتن این احتمال‌ها نه واقع‌گرایی است و نه امیدواری، بلکه ساده‌سازی خطرناک است.

بنابراین، مسئله این نیست که ایران شبیه عراق، لیبی یا افغانستان است یا نیست. مسئله این است که استفاده از این قیاس‌ها، چه برای ترساندن و چه برای انکار خطر، مانع فهم دقیق وضعیت می‌شود. ایران نه در آستانه‌ی فروپاشی کلاسیک است و نه مصون از لغزش. مسیر پیش رو بیش از آنکه به سناریوهای ساده شبیه باشد، به کیفیت گذار، قدرت نهادسازی، و توان جامعه در مهار هیجان و مداخله‌ی بیرونی وابسته است.

خطر واقعی نه تکرار دقیق گذشته‌ی دیگران، بلکه ساختن نسخه‌ی خاص خودمان از بحران است؛ بحرانی که اگر درست فهم نشود، می‌تواند از دل همان تفاوت‌ها زاده شود.

در این جستار هدف نه داوری اخلاقی درباره درست یا نادرست بودن درخواست کمک خارجی است و نه دفاع سیاسی از یک موضع مشخص. مسئله، تحلیل سازوکارهایی است که باعث می‌شود یک کنش واحد، بسته به جایگاه فاعل و مفعول، گاه «کمک انسانی»، گاه «حمایت مشروع» و گاه «مداخله خارجی» یا «تجاوز بیگانه» نام بگیرد. آنچه مورد توجه است، سوگیری‌هایی است که این نام‌گذاری‌ها را ممکن می‌سازند.

در مواجهه با فجایع طبیعی، درخواست کمک بین‌المللی تقریبا بدون مقاومت پذیرفته می‌شود. زلزله، سیل یا آتش‌سوزی به‌طور ضمنی تعلیق موقت حاکمیت مطلق را توجیه می‌کنند. ورود نیروهای خارجی، تجهیزات، پول و فناوری نه تنها مداخله تلقی نمی‌شود، بلکه نشانه‌ای از همبستگی جهانی به حساب می‌آید. این اجماع آن‌قدر بدیهی است که کمتر کسی می‌پرسد آیا از نظر ساختاری، تفاوتی میان این کمک و سایر اشکال دخالت خارجی وجود دارد یا فقط روایت تغییر کرده است.

اما وقتی رنج از حالت حاد خارج می‌شود و به وضعیت مزمن، سیاسی و چندساله بدل می‌گردد، همان کنش یعنی درخواست کمک، ناگهان مسئله‌دار می‌شود. در اینجا مفاهیمی چون استقلال، نفوذ، بدهکاری سیاسی و از دست رفتن تمامیت ارضی به میدان می‌آیند. در حالی که از بیرون، آنچه همچنان دیده می‌شود رنج است و امکان کاهش آن از طریق کمک. تفاوت اصلی نه در واقعیت، بلکه در چارچوب تفسیری است.

جمهوری اسلامی نمونه روشنی از این جابه‌جایی روایی است. این نظام در دهه‌های اخیر به‌طور فعال در کشورهایی مانند عراق، سوریه، لبنان و فلسطین حضور داشته است. این حضور با اعزام نیروهای نیابتی، حمایت مالی و تسلیحاتی و مداخله مستقیم در ساختارهای سیاسی و نظامی همراه بوده است. در روایت رسمی، این کنش‌ها نه مداخله خارجی، بلکه «حمایت از مظلوم»، «مقاومت» یا «وظیفه‌ی دینی-اخلاقی» تعریف می‌شوند. نکته مهم این است که اصل کمک یا حمایت زیر سوال نمی‌رود، بلکه نحوه نام‌گذاری آن است که مشروعیت می‌سازد.

حال اگر همین منطق را معکوس کنیم و به وضعیت مردم ایران نگاه کنیم، پرسش مرکزی آشکار می‌شود. مردمی که سال‌ها تحت فشار اقتصادی، سرکوب سیاسی و فرسایش اجتماعی قرار داشته‌اند، اگر از جامعه جهانی درخواست کمک کنند، این کنش بلافاصله با برچسب «دعوت به مداخله خارجی» مواجه می‌شود. گویی رنج، تنها زمانی مشروع است که با روایت ایدئولوژیک مسلط هم‌خوانی داشته باشد.

ایالات متحده و اتحادیه اروپا نیز در سوی دیگر همین منطق قرار دارند. ورود آن‌ها به عراق، افغانستان، اوکراین یا حتی ونزوئلا همواره با زبان «کمک»، «ثبات‌سازی»، «دفاع از دموکراسی» یا «حمایت انسانی» صورت‌بندی شده است. اما تجربه تاریخی نشان می‌دهد که این مداخلات همواره با منافع ژئوپلتیک، اقتصادی و امنیتی گره خورده‌اند. این به خودی خود نکته عجیبی نیست؛ سیاست بین‌الملل اساسا بدون محاسبه منافع وجود ندارد. مسئله زمانی آغاز می‌شود که این منافع پشت روایت‌های اخلاقی مطلق پنهان می‌شوند.

در این میان، یک الگوی مشترک قابل مشاهده است. هر جا کمک بدون شفافیت، بدون مرزبندی دقیق و بدون تعریف روشن بدهی و تعهدات دوطرفه صورت گرفته، زمینه سوءاستفاده فراهم شده است. همان‌طور که در روابط انسانی، قرض گرفتن پول یا درخواست کمک اگر بدون توافق روشن باشد، می‌تواند به کدورت و سلطه‌ی پنهان منجر شود، در سطح بین‌المللی نیز همین منطق با شدتی چندبرابر عمل می‌کند.

اگر بپذیریم که کمک خواستن امری طبیعی است، به‌ویژه در شرایط رنج مزمن، تمرکز باید از «آیا کمک بخواهیم یا نه» به «چگونه کمک بخواهیم» منتقل شود. نخستین گام، شفاف‌سازی است. هر نوع درخواست کمک باید دامنه، هدف، زمان و خطوط قرمز مشخص داشته باشد. ابهام، هم برای طرف کمک‌دهنده وسوسه‌برانگیز است و هم برای طرف دریافت‌کننده خطرناک.

دوم، تفکیک کمک انسانی از پروژه‌های سیاسی و نظامی است. تجربه جمهوری اسلامی در منطقه و تجربه آمریکا در خاورمیانه نشان داده که هرگاه این دو در هم تنیده شده‌اند، نتیجه نه کاهش رنج، بلکه بازتولید وابستگی و بی‌ثباتی بوده است.

سوم، چندجانبه‌سازی کمک از طریق نهادهای بین‌المللی و سازوکارهای نظارتی است. رابطه دوجانبه قدرت، همیشه نامتقارن است. تبدیل کمک به یک فرایند نهادی، احتمال تبدیل آن به ابزار فشار سیاسی را کاهش می‌دهد.

اما شاید مهم‌ترین شرط، صداقت روایی باشد. پذیرفتن این موضوع است که هیچ کمکی خالص نیست و هیچ مداخله‌ای بی‌منفعت انجام نمی‌شود، نه به معنای نفی کمک، بلکه به معنای بالغ شدن در مواجهه با آن است. تا زمانی که یک نظام می‌تواند مداخله خود را «وظیفه‌ی مقدس» بنامد و همان کنش را در مورد خود «دخالت نامشروع» تعریف کند، مسئله نه در کمک، بلکه در استاندارد دوگانه‌ای است که رنج انسان‌ها را به ابزار روایت تبدیل می‌کند.

برای سنجش خطر بازتولید الگوهای گذشته، مقایسه‌ی وضعیت امروز با انقلاب ۵۷ ضروری است؛ اما این مقایسه باید ساختاری، چندبعدی و فارغ از هیجان باشد.

نخست، ترکیب اجتماعی دگرگون شده است. پیش از انقلاب، بخش بزرگی از نیروی تحصیل‌کرده و توسعه‌محور در داخل کشور حضور داشت و پس از انقلاب مهاجرت کرد و قدرت به دست گروهی با آموزش حوزوی و ذهن ایدئولوژیک افتاد. امروز، بخش قابل‌توجهی از این سرمایه‌ی انسانی پیشاپیش مهاجرت کرده و بحث بازگشت بخشی از آن، دست‌کم به‌صورت نظری، مطرح است. این تفاوت می‌تواند هم فرصت بازسازی نهادی باشد و هم در صورت مدیریت‌نشدن، به شکاف میان داخل و خارج دامن بزند.

دوم، نسبت جامعه با جهان تغییر جهت داده است. انقلاب ۵۷ ایران را به انزوا، جنگ روانی و سپس جنگ نظامی کشاند. امروز، خواست غالب جامعه معطوف به اقتصاد باز، کاهش تنش، و بازگشت به شبکه‌ی تبادلات جهانی است. با این حال، همین میل به خروج از انزوا می‌تواند ایران را به زمین بازی رقابت‌های ژئوپلیتیک قدرت‌هایی چون آمریکا، اسرائیل و بازیگران منطقه‌ای تبدیل کند؛ خطری که در صورت ضعف نهادهای داخلی، واقعی است.

سوم، جایگاه مذهب دگرگون شده است. مذهبِ نهادمند و سیاسیِ ۵۷ امروز جای خود را تا حد زیادی به دین تجربه و انتخاب فردی داده است. این تحول احتمال شکل‌گیری حکومت دینی را کاهش می‌دهد، اما هم‌زمان می‌تواند واکنش‌های رادیکال از سوی اقلیت‌های اسلام‌گرای تندرو را نیز برانگیزد؛ گروه‌هایی که اگرچه پایگاه اجتماعی گسترده ندارند، اما توان تخریب موضعی دارند.

چهارم، ساختار رهبری تغییر یافته است. انقلاب ۵۷ حول یک رهبر کاریزماتیک واحد شکل گرفت. امروز، فقدان چنین رهبری می‌تواند نشانه‌ی عبور از فردمحوری باشد، اما در عین حال خطر پراکندگی، رقابت‌های ناسازنده و خلأ تصمیم‌گیری را نیز به همراه دارد.

پنجم، حافظه‌ی تاریخی جامعه پیچیده‌تر شده است. تجربه‌ی هم‌زمان سلطنت متمرکز و حکومت دینی، جامعه را نسبت به روایت‌های نجات‌بخش بدبین‌تر کرده است. این بدبینی می‌تواند سپری در برابر فریب باشد، اما اگر به بی‌اعتمادی مطلق تبدیل شود، توان کنش جمعی را تضعیف می‌کند.

ششم، نقش رسانه‌ها و فضای گفت‌وگو به‌کلی دگرگون شده است. شبکه‌های اجتماعی، پادکست‌ها و مناظره‌ها امکان گردش آزاد ایده و نقد را فراهم کرده‌اند. در عین حال، همین فضا مستعد قطبی‌سازی، هیجان‌زدگی، ساده‌سازی پیچیدگی‌ها و تولید دشمنان خیالی است؛ سازوکاری که می‌تواند تصمیم‌های پرهزینه را مشروع جلوه دهد.

هفتم، نسبت جامعه با خشونت تغییر کرده است. بخش بزرگی از جامعه امروز هزینه‌ی خشونت، جنگ و افراط را می‌شناسد و تمایل کمتری به آن دارد. با این حال، در شرایط فروپاشی نظم، حتی احتمال‌های کم مانند اقدامات تروریستیِ گروه‌های تندرو می‌توانند اثرات روانی و سیاسی نامتناسبی ایجاد کنند.

هشتم، مسئله‌ی تمامیت ارضی در سطح گفتمانی حساس‌تر شده است. اگرچه احتمال تجزیه پایین است، اما در شرایط خلأ قدرت، مداخلات خارجی، یا تشدید بی‌اعتمادی قومی، این خطر به‌طور نظری وجود دارد و نادیده‌گرفتن آن خطای تحلیلی است.

نهم، اقتصاد نقشی تعیین‌کننده‌تر از ۵۷ دارد. جامعه‌ای که دهه‌ها تحت فشار اقتصادی بوده، مستعد تصمیم‌های شتاب‌زده برای رهایی فوری است. این وضعیت می‌تواند هم موتور تغییر باشد و هم زمینه‌ساز پذیرش نسخه‌های ساده و وابسته‌ی بیرونی.

دهم، سطح خرد جمعی نسبت به خطرات انقلاب افزایش یافته است. برخلاف ۵۷، امروز خود مفهوم «انقلاب» موضوع پرسش است. این موضوع امکان اصلاح مسیر را فراهم می‌کند، اما تضمینی برای پرهیز از خطا نیست؛ چراکه خرد جمعی بدون نهادهای کارآمد، می‌تواند به فرسایش و تعلیق دائمی بدل شود.

در مجموع، وضعیت کنونی نه تکرار ۵۷ است و نه مصون از لغزش. احتمال هرج‌ومرج، مداخله‌ی خارجی، تجزیه یا خشونت سازمان‌یافته پایین است، اما صفر نیست. تفاوت اصلی امروز در این است که جامعه این خطرها را تا حدی می‌شناسد. پرسش محوری دیگر این نیست که «آیا خطر وجود دارد یا نه»، بلکه این است که آیا سازوکارهای جمعی، نهادی و گفت‌وگومحور برای مهار این خطرها شکل می‌گیرند یا نه.

من رضا پهلوی را چگونه می‌بینم؟

شناخت من از رضا پهلوی نه مبتنی بر پیشینه‌ی خانوادگی اوست، نه متأثر از عملکرد تاریخی پدربزرگ و پدرش، و نه حتی متکی بر روایت‌های نزدیکان خانواده. همان‌طور که هر فرد می‌تواند فاصله‌ای عمیق با والدین خود داشته باشد، رضا پهلوی را نیز نمی‌توان ادامه‌ی خطی تاریخ خاندان پهلوی دانست.

تحلیل من نه برپایه‌ی گفتار‌های شبکه‌های خبری و پروپوگاندا بلکه بر پایه‌ی کتاب‌های منتشر شده‌ی او٬ دفترچه‌ی دوران اضطرارِ بنیاد نوفدی٬ گفت‌وگوهای متنوع و طولانی، مناظره‌ها و پادکست‌هایی است که او در حدود ده سال گذشته در آن‌ها حضور داشته؛ فضاهایی که امکان بروز اندیشه‌ی منسجم را بیش از بیانیه‌های کوتاه فراهم می‌کنند. در این بستر، با فردی مواجه می‌شویم که دست‌کم در سطح گفتار و صورت‌بندی نظری، کثرت و تنوع عقیدتی٬ قومی و نژادی را به رسمیت می‌شمارد، نقد پذیر است، از اشرافیت فاصله می‌گیرد، و دموکراسی را نه به‌عنوان یک شعار، بلکه به‌مثابه فرآیندی نهادمند می‌فهمد.

در کنار این ویژگی‌ها، آنچه اهمیت دارد وجود یک برنامه‌ی مدون برای گذار است. نه برنامه‌ای ایدئولوژیک، نه طرحی برای تصاحب قدرت، بلکه چارچوبی حداقلی که بر چند اصل استوار است: بازگرداندن تصمیم‌گیری به مردم، نقش محوری نهادهای مدنی، پرهیز از تمرکز قدرت، و ارجاع نهایی به همه‌پرسی. این برنامه بیش از آنکه پاسخ نهایی باشد، تلاشی است برای بازکردن مسیر انتخاب و تعلیق پاسخ‌های قطعی.

در عین حال، این تمایز به‌معنای مصونیت فردی نیست. نقدهای جدی و به‌جایی به ادبیات و کنش‌های رضا پهلوی٬ برنامه‌ها و بیانیه‌هایش وارد است که پاسخ‌دادن به آن‌ها وظیفه‌ی شخص اوست؛ امری کاملاً طبیعی و لازمه‌ی حضور هر کنش‌گر سیاسی در فضای عمومی.

تصویری که من از رضا پهلوی می‌بینم، نه تصویر یک منجی است و نه وارث قدرت؛ بلکه کنشگری سیاسی با برنامه‌ی مشخص. همانند یک کاندیدای ریاست جمهوری نه بیشتر نه کمتر. او تنها یک صدا از بین صداهای دیگر است٬ این مردم هستند که بین تنوع و کثرت انتخاب می‌کنند.

پهلویسم به‌مثابه یک الگوی ذهنی

وقتی از «پهلویسم» حرف می‌زنم، منظورم نه یک دوره‌ی تاریخی مشخص است و نه صرفاً نام یک خاندان. پهلویسم در این معنا، یک ایدئولوژی شخصیت‌محور و شاه‌پرستانه است؛ الگویی ذهنی که قدرت سیاسی را نه محصول قرارداد اجتماعی، بلکه میراثی خانوادگی می‌بیند.

در این چارچوب، شاهزاده به‌عنوان وارث طبیعی قدرت تصور می‌شود؛ چه این قدرت در شکل مطلقه بازنمایی شود و چه در پوشش مشروطه. تقدس‌بخشی به فرد، بازتولید اشرافیت، محدودکردن امکان نقد، و برخورد تهاجمی با مخالف، از مؤلفه‌های اصلی این ذهنیت‌اند. آنچه امروز در بخشی از پادشاهی‌خواهان دیده می‌شود، بیش از آنکه دفاعی عقلانی از یک مدل سیاسی باشد، بازتولید همین منطق است: حذف گفت‌وگو به نفع وفاداری، و جایگزینی استدلال با توهین و ارعاب کلامی.

پهلویسم را بهتر است نه به‌عنوان واکنشی معاصر، بلکه به‌مثابه یک الگوی ذهنی ریشه‌دار فهمید. الگویی که در آن، تمایل به اقتدار، نیاز به منجی، و گرایش به فرمانبرداری با یکدیگر هم‌پوشانی پیدا می‌کنند. در مرزهای نامرئی به‌تفصیل به ریشه‌های تکاملی و عصب‌شناختی این گرایش‌ها پرداخته‌ام؛ جایی که فرمانبرداری نه یک انحراف، بلکه بخشی از تاریخ زیستی و اجتماعی انسان معرفی می‌شود.

این گرایش‌ها در شرایط بحران، نااطمینانی و فروپاشی روایت‌های مسلط، به‌سادگی از سطح روان‌شناختی به سطح سیاسی منتقل می‌شوند. در کنار این سازوکارها، حافظه‌ی جمعی و روایت‌های گذشته‌ی آرمانی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. ترکیب خستگی تاریخی از بی‌ثباتی، شکست ایدئولوژی‌ها، و نیاز به قطعیت، می‌تواند هر جامعه‌ای را مستعد بازتولید الگوهای شخصیت‌محور کند.

در این معنا، پهلویسم الزاماً محصول کنش رضا پهلوی نیست؛ بلکه پدیده‌ای است که می‌تواند حتی در تعارض با مواضع او شکل بگیرد. مسئله دقیقاً همین‌جاست: گاه آنچه به نام یک فرد ساخته می‌شود، همچون سایه‌ای اغراق شده‌ای است که هیچ شباهتی با خود فرد نداشته و بیش از آنکه بازتاب اندیشه‌ی او باشد، پاسخ روانی جامعه به نااطمینانی است.

در نهایت، پرسش اصلی این نیست که آیا خطر فروغلتیدن به پهلویسم وجود دارد یا نه. چنین پرسشی مستلزم پیش‌بینی آینده بر اساس متغیرهایی بی‌شمار است که عملاً ناممکن است. پرسش دقیق‌تر این است: چگونه می‌توان از بازتولید الگوهای اقتدارمحور پیش‌گیری کرد؟

دیروز، در خلال گفت‌وگوهایی که پیرامون جنبش‌های اخیر ایران شکل گرفته بود، یکی از دوستان جمله‌ای گفت که مرا به فکر فرو برد:

«به چیزی که روی آن کنترل نداری فکر نکن!»

در نگاه اول، این جمله آرامش‌بخش است. نوعی دعوت به رهاکردن، به فاصله‌گرفتن از اضطراب، به کاستن از فشار روانی. اما مسئله دقیقاً از همین‌جا شروع می‌شود: از آن‌جایی که «کنترل» به‌اشتباه فهمیده می‌شود.

کنترل لزوماً به معنای توان واقعیِ اثرگذاری بر پدیده‌ها نیست. بیشتر به «احساس اثرگذاری» اشاره دارد. اگر این تمایز را جدی بگیریم، آنگاه تصویر کاملاً عوض می‌شود. در این چارچوب، هیچ‌کس واقعاً کنترل کاملی بر چیزی ندارد. پدیده‌ها حاصل برهم‌کنش مجموعه‌ای از نیروها هستند که از جهات مختلف عمل می‌کنند؛ نیروهایی تاریخی، اجتماعی، روانی، و گاه کاملاً تصادفی.

به بیان ساده‌تر، هر کنش شما می‌تواند اثرگذار باشد، حتی اگر آن اثر نه فوری باشد و نه قابل‌پیش‌بینی. همان‌طور که هر کنش دیگری، خواه‌ناخواه، بر شما اثر می‌گذارد. ما در شبکه‌ای از تأثیرها زندگی می‌کنیم، نه در قلمرو کنترل.

در چنین نگاهی، این پرسش پیش می‌آید که چگونه افردای که نه قدرت اجرایی داشتند، نه ابزار کنترلی، و نه حتی در مرکز رویدادها زندگی می‌کردند، توانستند تأثیری عمیق و ماندگار بر یک جامعه بگذارد. پاسخ نه در «کنترل» است و نه در «اراده»، بلکه در برهم‌کنش نیروهایی است که اثرگذاری را ممکن می‌کنند.

اگر جمله‌ای که شما امروز می‌گویید، مسیر فکری من یا چند نفر دیگر را اندکی تغییر دهد، آیا شما اثرگذار نبوده‌اید؟ حتی اگر هیچ‌کدام از این‌ها در کنترل شما نبوده باشد؟

جمله‌هایی مانند «روی چیزی که کنترل نداری فکر نکن» یا «چیزی را که نمی‌توانی تغییر دهی رها کن» بدون تردید می‌توانند استراتژی‌های مؤثری برای کاهش اضطراب باشند. آن‌ها عدم‌قطعیت را کاهش می‌دهند و ذهن را از فضای ابهام بیرون می‌کشند. درست همان کاری که بسیاری از نسخه‌های رایج توسعه‌ی فردی امروز انجام می‌دهند: ساده‌سازی تجربه‌ی انسانی برای تولید احساس بهتر.

اما مسئله این‌جاست که این ساده‌سازی‌ها اغلب به بهای نادیده‌گرفتن واقعیت پیچیده‌ی رنج انجام می‌شوند. ما برای کاهش درد، سازوکاری می‌سازیم که در نهایت همان درد را بازتولید می‌کند.

انسان‌ها، به‌ویژه در مواجهه با ابهام و ناتوانی، تمایل دارند نسخه‌هایی را بپذیرند که احساس کنترل را بازمی‌گرداند، حتی اگر این کنترل صرفاً ذهنی باشد. مسئله نه بد بودن این تمایل است و نه بی‌فایده بودنش، بلکه نادیده‌گرفتن بهایی است که برایش می‌پردازیم: حذف پیچیدگی، انکار برهم‌کنش‌ها، و تقلیل تجربه‌ی انسانی به چند دستور آرامش‌بخش.

هر کنشی اثری دارد، حتی اگر آن اثر نه فوری باشد و نه قابل‌اندازه‌گیری. ما تقریباً هیچ‌گاه نمی‌توانیم پیامدهای کنش‌هایمان را به‌صورت پیشینی و دقیق پیش‌بینی کنیم. تنها کاری که از ما برمی‌آید، نگاه گذشته‌نگر است؛ اینکه بعدها بفهمیم کدام کنش، در چه زمینه‌ای، چه اثری بر جای گذاشته است.

در چنین افقی، ارزش کنش نه در قطعیت نتیجه، بلکه در حضور آن در شبکه‌ی اثرگذاری‌هاست. هیچ کنشی ذاتاً بی‌معنا نیست. آنچه معنا را می‌سازد، نه تضمین نتیجه، بلکه قرار گرفتن این کنش‌ها در بستری است که بعدها، و فقط بعدها، قابل فهم می‌شود.

آنچه در تاریخ معاصر ایران بارها تکرار شده، صرفاً جابه‌جایی قدرت میان نظام‌ها نیست، بلکه بازتولید یک الگوی پایدار در فهم سیاست است. گذار از سلطنت به جمهوری اسلامی و امروز گرایش دوباره به بازخوانی نظم پیشین، در ظاهر تغییر موضع است، اما در عمق، تداوم همان منطق قدرت است که با روایت‌ها و نمادهای تازه بازآفرینی می‌شود. مسئله نه اشخاص‌اند و نه نام‌ها؛ مسئله، ناتوانی در گسست از ساختار است.

تقلیل این تاریخ به تقابل‌های ساده‌ساز، تحلیلی نابسنده ارائه می‌دهد. هر دو نظم، ترکیبی ناهمگن از کنش‌های سازنده و مخرب بوده‌اند. توسعه‌ی برخی زیرساخت‌ها و ظرفیت‌ها در کنار سرکوب، تمرکز قدرت و حذف امکان گفت‌وگو. نادیده‌گرفتن این پیچیدگی، ذهن را برای تکرار همان خطاها آماده نگه می‌دارد، زیرا ذهنی که قادر به دیدن طیف نیست، ناگزیر به قطب پناه می‌برد.

پدیدار شدن جمهوری اسلامی را نمی‌توان به خطاهای فردی یا صرفاً دخالت عوامل بیرونی فروکاست. این نظام محصول برهم‌کنش نیروهای تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و روانی بود. در جامعه‌ای با حافظه‌ی طولانی اقتدار متمرکز، سلطنت، و پیوند عمیق دین و قدرت، گذار به نظمی که مشروعیت خود را از دین نهادینه‌شده می‌گرفت، در آن مقطع تاریخی نه تصادفی، بلکه ناگزیر بود. این ناگزیری به‌معنای مشروعیت اخلاقی یا کارآمدی سیاسی نیست، بلکه اشاره به محدودیت افق انتخاب‌ها در یک بستر معین دارد.

جمهوری اسلامی را می‌توان به‌مثابه یک مرحله‌ی پرهزینه اما آموزنده فهمید. مهم‌ترین درس این تجربه، نه در سطح سیاست روز، بلکه در سطح فهم جمعی رخ داد: تمایز میان دین به‌مثابه تجربه‌ی زیسته و دین به‌مثابه نهاد قدرت. این تمایز، پیش از این به‌صورت نظری یا انتزاعی قابل طرح بود، اما تنها پس از تجربه‌ی زیسته‌ی جمهوری اسلامی بود که به شکلی ملموس، غیرقابل‌انکار و جمعی درک شد. ورود دین به سیاست، نه دین را حفظ کرد و نه سیاست را اصلاح؛ بلکه هر دو را به ابزار سلطه و فساد ساختاری بدل ساخت.

این فهم، اگر بتوان از دستاوردی در سطح خرد جمعی سخن گفت، شاید مهم‌ترین آن‌ها باشد. نه به این معنا که جامعه به بلوغی نهایی رسیده، بلکه به این معنا که یکی از مهلک‌ترین خطاهای تاریخی، با هزینه‌ای سنگین، آزموده و شناخته شده است. دینی که از ساحت تجربه‌ی فردی و اخلاقی به ساحت نهاد و قدرت منتقل می‌شود، ناگزیر از معنا تهی و به ایدئولوژی بدل می‌گردد. این شناخت، بازگشت‌ناپذیر است، حتی اگر پیامدهای سیاسی آن هنوز نهادینه نشده باشند.

افول نظم موجود نیز در همین چارچوب قابل فهم است. فرسایش مشروعیت، انباشت ناکارآمدی و شکاف‌های اجتماعی، استمرار آن را دشوار کرده‌اند. اما پایان یک نظم، به‌خودی‌خود به معنای گسست از منطق آن نیست. بدون تغییر پیش‌زمینه‌های ذهنی و بدون درونی‌شدن درس‌های تاریخی، هر گذار سیاسی می‌تواند صرفاً بازتولید همان الگوها در قالبی تازه باشد.

در این میان، سخن گفتن از خرد جمعی نیازمند احتیاط است. تاریخ مسیر خطی عقلانی یا اخلاقی ندارد و هیچ تضمینی وجود ندارد که جوامع از تجربه‌های خود الزاماً «بهتر» شوند. با این حال، می‌توان از انباشت تدریجی برخی تمایزهای شناختی سخن گفت. یکی از نشانه‌های این انباشت، کاهش تمایل به فردمحوری و رهبرسازی کاریزماتیک است. این تغییر نه الزاماً از سر بلوغ، بلکه از سر فرسایش اعتماد به ایدئولوژی‌ها و روایت‌های نجات‌بخش پدید می‌آید.

گذار خردمندانه، نه با تغییر چهره‌ها و نه با جایگزینی روایت‌ها، بلکه با تغییر در شیوه‌ی فهم قدرت، مسئولیت و نسبت فرد با نهاد ممکن می‌شود. اگر قرار باشد از امکان نوعی خرد جمعی سخن گفته شود، این امکان وابسته به توسعه‌ای است که تنها در بستر خود معنا می‌یابد؛ توسعه‌ای که در آن تجربه‌ی زیسته، حافظه‌ی تاریخی، نهادها و افق زمانی جامعه به گفت‌وگویی مداوم وارد می‌شوند.

هفته‌ی پیش از آنتالیا به آلمان آمدیم تا سال نو را در کنار خانواده‌ی پارتنرم بگذرانیم. چند روز بعد، برف سنگینی آمد. بیرون گیر کرده بودیم، اتوبوس دیر می‌آمد و من با لباس‌های نامناسب، در جای نامناسب، وسط ایستگاه اتوبوس، عملاً در حال یخ زدن بودم. همان‌جا بود که بحث‌مان شروع شد؛ بحثی درباره‌ی واژه‌ی Vernunft، کلمه‌ای که کانت علاقه‌ی خاصی به آن داشت و معمولاً به «عقل» ترجمه می‌شود.

این بحث از جایی شروع شد که جمله‌هایی از این دست، یکی پس از دیگری در ذهنم ظاهر می‌شدند:

«پسر تو عقل نداری با این لباس اومدی اینجا؟»

سعی کردم بفهمم آلمانی‌زبان‌ها دقیقاً در چه موقعیت‌هایی از این واژه استفاده می‌کنند و منظورشان از آن چیست. کم‌کم تصویری در ذهنم شکل گرفت: اگر وسط ضبط یک پادکست جدی ناگهان شروع کنم به رقصیدن، احتمالاً اغلب فکر می‌کنند دیوانه شده‌ام یا عقلم را از دست داده‌ام. اما اگر دقیقاً همان رفتار را در یک عروسی انجام دهم، چنین برداشتی شکل نخواهد گرفت.

آنچه معمولاً از آن غفلت می‌کنیم خودِ عقل نیست، بلکه زمینه است. تمرکز ما اغلب روی کنش یا گزاره‌ای مشخص است، نه بر بستری که آن کنش در آن معنا پیدا می‌کند. عقلانیت، برخلاف تصور رایج، ویژگی ذاتیِ رفتار نیست؛ نسبتی است میان رفتار و زمینه‌ای که آن را قابل‌فهم یا نامعقول می‌سازد.

ترامپ برای عده‌ی زیادی جذاب است و برای عده‌ی زیادی دیگر «بی‌عقل» به نظر می‌رسد. نه لزوماً به‌خاطر آنچه می‌گوید، بلکه به این دلیل که در جایی که انتظار جدیت داریم، می‌رقصد. او پیش‌بینی‌ناپذیر است، چون در زمینی بازی می‌کند که با انتظارهای تثبیت‌شده‌ی ما هم‌خوان نیست. مسئله این نیست که او عقل دارد یا ندارد؛ مسئله این است که او در چارچوبی دیگر کنش می‌کند و همان چارچوب، داوری ما را برهم می‌زند.

در این نقطه، پرسش اصلی دیگر این نیست که عقل چیست یا چه چیزی عقلانی نیست. پرسش این است که این زمینه را چه کسی یا چه چیزی تعیین می‌کند. اینکه نباید وسط پادکست رقصید، یا در یک سخنرانی ریاست‌جمهوری نباید دلقک‌وار حرف زد و مردم را خنداند.

پاسخ روشن است؟

به هیچ وجه. پاسخ بنده این است:

فرهنگ، هنجارهای اجتماعی، نظام آموزشی، ساختارهای قدرت، و شبکه‌ای از انتظارات تثبیت‌شده که پیشاپیش تعیین می‌کنند چه چیزی «معقول» به نظر برسد.

در گفت‌وگوهای سیاسی و فلسفی، علاوه بر این‌ها، زمینه را نظام‌های گفتمانی، نظام‌های معنایی و چارچوب‌های ایدئولوژیک شکل می‌دهند. این همان جایی است که در مرزهای نامرئی از آن با عنوان زنجیرهای عقلانیت یاد کرده‌ام؛ جایی که عقل به‌جای ابزار فهم، به سازوکاری برای انضباط، مرزبندی و داوری سریع بدل می‌شود. عقلانیتی که به‌جای دیدن، حذف می‌کند.

این متغیرها آن‌قدر سیال و وابسته به بافت‌اند که نمی‌توان لحظه‌ای آن‌ها را ثابت گرفت و گفت «این عقلانیت است». با این حال، هر روز می‌شنویم که «ترامپ عقل ندارد!» یا «نظام جمهوری اسلامی فاقد عقلانیت است». اما آیا مسئله واقعاً همین است؟ یا آن‌ها در زمینه‌هایی متفاوت زیست می‌کنند؛ زمینه‌هایی که در آن‌ها این نوع کنش و رفتار، نه نشانه‌ی بی‌عقلی، بلکه نتیجه‌ی منطقی همان زنجیرهایی است که ما نامش را عقلانیت گذاشته‌ایم؟

وقتی در هوای بیست‌وپنج درجه‌ی آنتالیا بودم، واقعاً نمی‌توانستم تصوری از سرمای منفی پانزده درجه‌ی اینجا داشته باشم. مسئله فقط تفاوت زمینه نبود؛ مسئله این بود که من اساساً توان ساختن یک مدل ذهنی از این تفاوت را نداشتم. البته حتی اگر هم داشتم، چندان فرقی نمی‌کرد؛ چون عملاً لباس مناسب‌تری همراهم نبود.

همین ناتوانی در ساخت مدل ذهنی را اگر از سطح تجربه‌ی شخصی به سطح سیاست تعمیم دهیم، تصویر روشن‌تر می‌شود. بسیاری از داوری‌هایی که درباره‌ی ترامپ یا جمهوری اسلامی می‌کنیم، نه از سر تحلیل، بلکه از دل ناتوانی ما در فهم زمینه‌ای می‌آیند که آن کنش‌ها در آن شکل گرفته‌اند. ما از درون هوای آنتالیای خودمان، درباره‌ی سرمای منفی پانزده درجه‌ی جهان دیگری حکم صادر می‌کنیم و بعد تعجب می‌کنیم که چرا این احکام کار نمی‌کنند.